Pisze Morris Kline w piątym rozdziale książki-eseju z 1985 roku Mathematics and the Search for Knowledge, że w przyjętej przez arystotelejczyków teorii przyczyn

[...] ostateczna czy teologiczna przyczyna była najważniejsza, bo to ona nadawała sensu całej działalności. I gdzie było miejsce matematyki w tym schemacie? Ponieważ dla Greków matematyka była przede wszystkim geometrią, a geometria zajmowała się figurami, matematyki używano głównie dla opisu (podrzędnej) przyczyny formalnej, czyli w roli dość ograniczonej. [...] w okolicach roku 1600 znaczenie matematyki w studiowaniu natury bez wątpienia było głęboko wpojone u europejskich uczonych. Najsilniejszym dowodem na to przekonanie była skłonność Kopernika i Keplera do wprowadzenia przewrotu w astronomii, mechanice i w dokrynach religijnych z powodu teorii, która w ich okresie miała jedynie matematyczne zalety.

Czemu rozpoczęta w XVII wieku działalność naukowa okazała się tak skuteczna? Czy tacy myśliciele jak Kartezjusz, Galileusz, Newton, Huygens i Leibniz mieli potężniejsze umysły niż uczeni we wcześniejszych cywilizacjach? Wątpliwe. Czy szło o poszerzone zastosowanie obserwacji, doświadczenia i indukcji, do kórych nakłaniali Roger Bacon i Francis Bacon? Wydaje sie, że nie. Skierowanie się ku obserwacjom i doświadczeniom mogło być inowacją w Odrodzeniu, ale było metodą znaną już wśród greckich uczonych. Ani też samo użycie matematyki w naukowych badaniach nie wyjaśnia zdumiewających osiągnięć współczesnej nauki, bowiem choć uczeni XVII wieku wiedzieli, że ich celem było uchwycenie matematycznych powiązań między różnymi zjawiskami, poszukiwanie takich związków w naturze nie było dla nauki niczym nowym.

Zdumiewające sukcesy nowoczesnej nauki i olbrzymi impuls dla stworzenia nowej matematyki opartej na nauce wieków siedemnastego i późniejszych nie pojawiłyby się dzięki kroczeniu ścieżką utartą w przeszłości. Rzecz w tym, że sam charakter działalności naukowej został w XVII wieku przetworzony i przeformułowany przez Kartezjusza i Galileusza. Dokonali oni wyboru pojęć, których nauka miała używać, przedefiniowali cele działań badaczy i odmienili samą metodologię nauki. Ich przeformułowanie nie tylko przydało nauce niespotykanej uprzednio siły ale także nierozwiązalnie połączyło ją z matematyką. W istocie, ich plan zredukował w praktyce teorię naukową do matematyki. [...] Kartezjusz jasno wyrażał swą wiarę, że matematyka była esencją nauki. Napisał, że „w Fizyce ani dopuszcza ani liczy na pojawienie się zasad innych niż te, które są w w Geometrii lub w abstrakcyjnej Matematyce, bowiem w ten sposów można wyjaśnić wszelkie zjawiska natury i można zademonstrować część ich działań”. Obiektywny świat to przestrzeń, która okrzepła czy też wcielenie geometrii i dlatego jego własności powinno dać się wywieść z zasad geometrii. [...] Tak więc dla Kartezjusza były dwa światy: jeden potężnej matematycznej maszyny istniejącej w świecie i drugi – świat myślących umysłów. [...] Musiał jeszcze znaleźć proste, jasne i odróżnialne prawdy, które odgrywałyby tę samą rolę w jego filozofii, którą w samej matematyce grały aksjomaty. . Wynik jego poszukiwań jest sławny. Z jedynego pewnego źródła nienaruszonego wątpliwościami – z jego własnej świadomości – wydobył tworzywo do budowy swej filozofii: (a) myślę, więc jestem; (b) każde zjawisko musi mieć przyczynę; (c) efekt nie może być większy niż przyczyna; (d) pojęcia doskonałości, przestrzeni, czasu i ruchu są wrodzone umysłom. [...]

Nowy, śmiały plan, przedłożony przez Galileusza i rozwijany przez jego następców polegał na otrzymaniu ilościowych opisów zjawisk naukowych niezależnie od jakichkolwiek fizycznych wyjaśnień. [...] Galileusz podkreślał, że dla dotarcia do właściwych i podstawowych zasad należy zwracać uwagę na to co mówi natura, a nie na to, co woli umysł. Otwarcie krytykował uczonych i filozofów, którzy przyjmowali prawa dlatego, że zgadzały się z tym co mieli za konieczne w działaniu natury; ale ona nie utworzyła najpierw ludzkich umysłów, by potem stworzyć świat tak, by był do przyjęcia dla ludzkiego intelektu.

Cieszy mnie ta lektura (a warta jest uwagi w całości, nie tylko w moim ekonomicznym podaniu), bo układa sensownie elementy ważne dla widzenia tak Oświecenia jak i dzisiejszej nauki. Tak wiele opowiada się o racjonalizmie tych uczonych i o ich walkach z Kościołem, że może być trudnym dla zrozumienia choćby to, co cytowałem kiedyś z Kartezjusza w kwestii relacji Boga i matematyki. Tutaj sprawa stoi dużo solidniej: owa racjonalność w żadnym dostrzegalnym fizycznie i cytowalnym wyrażeniu nie była konfliktem z Bogiem i religią (kłopoty obu panów z klerem to inna bajka i wcale nie są tam niewinnymi i prześladowanymi niesłusznie dziewicami), to chodziło o pewne śmiałe metodologiczne postawy, które wcale nie zapowiadały potencjału laickiego, który rozwój nauki ujawnił.

Ważne też w wywodach Kline'a jest wyraźne powiedzenie, że żaden z nich nie był tak genialnym matematykiem, jak to dziś wpiera się w dzieci w szkołach. Obaj mieli wiele potknięć, ujawnili wiele ograniczeń – i wcale nie pomniejsza to ich genialności. Porównałbym to z historią Bronisława Malinowskiego: jego rozliczne zachowania nie przyniosłyby dzisiejszemu badaczowi chwały, ale nie zmienia to faktu, że to właśnie on przyniósł zupełnią odmianę paradygmatu, tworząc współczesną antropologię.

Ostatnia refleksja. Rodacy mogą masowo wziąć się za języki ale czy to zrobią? A jest cała biblioteka ważnych, mądrych dzieł z XX wieku, nigdy nie spolszczonych. I nieuchronnie ma to odbicie na życiu intelektualnym Kraju.

Trzeba będzie zacząć robić listę ważnych dzieł, sprawdzać ich copyrighty, a potem myśleć, czy długość listy obezwładnia czy też może znajdą się kompetentni i świadomi znaczenia zadania tłumacze z paru języków.