W Olimpiadach Matematycznych biorą udział dzieci i nastolatki. Ale rozwiązywane przez nich zadania wyłożą na płask większość matematyków uniwersyteckich. I to nie jest zbyt dziwne.

Po pierwsze, zapał młodych ludzi z reguły przekracza możliwości dorosłych. Dopóki szkoły ich nie utemperują, to są pozaziemskie stwory, które nie potrzebują jedzenia i spania, potrafią żyć czystą ambicją.

Po drugie, zasadą Olimpiad jest dopuszczanie tylko takich zadań, których wysłowienie nie wymaga specjalistycznej wiedzy. Znaczna część matematyków zaczyna „wsiąkać” w temat w okolicach magisterium czy później i obrabiane przez nich pólka są dość oddalone od tematyki z Olimpiad (teoria liczb, kombinatoryka, geometria elementarna).

Z kolei, fachowcy mają różnorakie zdolności, czasami potrafią dobrze uczyć, czasami rozwiązywać problemy, niekiedy tworzą swymi wizjami zupełnie nowe kierunki – a czasami trzymają się ze względnym sukcesem kariery uniwersyteckiej siłą uporu. Różne zdolności mogą występować z bardzo odmiennym nasileniem, znam dobrych rozwiązywaczy, którzy nigdy nie tworzą niczego nowego, a także takich, którzy mają odlotowe idee, ale w standardowych rachunkach potrafią zagrzebać się beznadziejnie.

Dochodzi do tego czynnik czasowy. Szybkie rozwiązywanie zadań to także sprawa treningu, a życie uczelniane nie zmusza do utrzymywania tak ostrego rytmu intelektualnego.

No i jeden z najważniejszych czynników – selekcja najlepszych w tym kierunku. Dużej klasy talenty matematyczne są w czasie studiów odciągnięte od matematyki ku różnym kursom inżynierskim, do informatyki czy fizyki. A na Olimpiady zapisują się stuprocentowi entuzjaści.

W tej chwili w prawie wszystkich krajach uświadomiono sobie jak ważne jest wyławianie w szkołach młodych talentów i wielość tematycznych Olimpiad świadczy o opłacalności tego przedsięwzięcia w skali masowej. A historia ich nie jest zbyt długa.

Titu Andreescu był natychmiastowym sukcesem gdy w 1990 roku pojawił się w USA. Przede wszystkim, był z Rumunii, a to tam zorganizowano Międzynarodowe Olimpiady Matematyczne w 1959 roku. Andreescu miał wtedy 3 lata i gdy doszedł do szkoły średniej, szkolne zawody matematyczne były już powszechną manią. Brał udział w konkursach rozwiązywania zadań, wygrywając je parę razy, a jako dorosły matematyk pracował przy ich współorganizowaniu. Gdy pojawił się w USA, powierzono mu trenowanie do Olimpiady zespołu młodych talentów i po czterech latach osiągnął sukces, który był nader potrzebny dla dumy narodowej jego nowej ojczyzny. USA brało udział w Olimpiadach od połowy lat 70tych z umiarkowanymi osiągnięciami – ale 6osobowa drużyna z 1994 roku nie tylko zajęła pierwsze miejsce, ale zdobyła je w niezrównanym stylu: cała szóstka rozwiązała każde ze swoich 6 zadań w sposób, który zapewnił maksymalną punktację. Posypały się nagrody i wyrazy uznania – późniejsza jego działalność (administracja, dydaktyka, pisanie podręczników) wykazała, że w pełni na to zasługiwał.

Choć władze edukacyjne Stanów są bardzo ekonomiczne (ktoś powiedziałby, że skąpe) gdy chodzi o finansowanie inicjatyw pedagogicznych, Olimpiady jakoś się bronią i jakość ich zdumiewająco odstaje od średniego poziomu nauczania matematyki w ich szkołach. Kto lubi oglądać egzotyczne nazwiska, prawie zawsze je znajdzie oglądając skład grupy reprezentującej Stany.

No i dotarli tam do zrozumienia tego, co Rosjanie złapali dużo wcześniej. Leningradzki matematyk Boris Nikołajewicz Delone (często pisany w alfabecie łacińskim jako Delaunay, z powodu swoich francuskich koneksji z okresu napadu napoleońskiego) wymyślił taki typ wyzwania dla młodych talentów (nadając mu nazwę Olimpiady Matematycznej) i zorganizował je ze swoich uczniem, V. Tartakowskim, pierwszy raz w 1934 roku. Dziesiątka młodych, którzy dotarli do finału, została później na uczelni – i o to właśnie chodziło. Był tam dodatkowy problem z potrzebą „młodej krwi”, wielu nadających się do uniwersyteckiej pracy kandydatów miało niewłaściwe (z punktu widzenia nowej władzy) koneksje rodzinne i klasowe – na przykład pochodzili z rodzin profesorów uniwersyteckich... Oczywiście takich ludzi Kraj Rad nie potrzebował na uczelniach.

Wspomniany w moim uprzednim wpisie Wiktor Abramowicz Załgaller (chyba ta transliteracja jest w polskim właściwsza niż „Zalgaller”, którą przejąłem za angielskimi źródłami) był jednym z tych pierwszych olimpijczyków, uczniów Delone, późniejszym współpracownikiem Aleksandra Daniłowicza Aleksandrowa i bardzo cenionym pedagogiem. Nawiasem, przed paru dniami ukończył 91 lat, ale nie w Petersburgu, a w Izraelu, dokąd wyjechał w 1990 1999 roku. W sieci (z linkami poprzez rosyjską Wikipedię) są jego bardzo ciekawe nagrania sprzed 2 lat, gdzie opowiada tak o historii radzieckiej matematyki jak i o sławnych ludziach, których znał z bliska.

Na zakończenie, wrzucę tu prośbę-zachętę dla polskich olimpijczyków. W kręgach G+ jest paru z nich, którzy zrobili spore kariery, mniej czy bardziej związane z matematyką (na ogół poza Polską) bardzo by było ciekawe gdyby zechcieli opowiedzieć po latach o tych młodzieńczych doświadczeniach – jak one rzutowały na ich późniejsze nastawienia do nauki, do Akademii, do konkurencji wymagających olbrzymiej koncentracji i solidnego przygotowania. A wydaje się, że do dzisiaj nie pojawiły się u nas takie wspomnienia. Może V.H. zechce być pierwszy?