Pan Raimi, Professor Emeritus z University of Rochester, NY, napisał ten tekst w 1991 roku i opublikował go rok później. Od lat zbierałem się z przełożeniem go na polski.

Mój ojciec, Jakub, przybył do tego kraju jako emigrant w 1923 roku. Przybyłby wcześniej, ale został powołany do służby w polskiej armii w 1919 roku i pod sztandarami marszałka Piłsudskiego walczył w wygranej przez Polskę wojnie przeciw Trockiemu i komunistom. W Ameryce połączył się z żoną i synem, którzy przybyli tu wcześniej. Osiadł w Detroit i otworzył sklep odzieżowy, spłodził jeszcze dwóch synów (tym w środku trójki byłem ja), powiodło mu się i był szczęśliwy. Zmarł latem ubiegłego roku mając 92 lata, w siedem lat po śmierci jego wiernej żony.

Walczenie za Polskę niezbyt cieszyło mego ojca, ponieważ jako Żyd w Nasielsku, podwarszawskim miasteczku, nie był tam naprawdę u siebie. Rozdział między Żydami i nie-Żydami w Polsce należącej do carskiej Rosji na wiele sposobów był ostrzejszy niż rozdział między Murzynami a białymi na Południu Stanów w okresie, powiedzmy, między latami 1890-1915. Wielką emigrację polskich (i innych) Żydów do Ameryki z owego czasu spowodował ciąg świeżej daty pogromów, morderczych ataków motłochu na Żydów, na ich dobra i ich domy. Szczególny strach opadał Żydów w okolicy Wielkanocy, gdy prowincjonalni księża często w kazaniach winili Żydów, a nawet szerzyli oszczerstwo, któremu polscy i rosyjscy chłopi powszechnie dawali wiarę, że Żydzi mordowali chrześcijańskie dzieci, by ich krwi używać do macy na Paschę.

Ale z upadkiem caratu i odzyskaniem przez Polskę niepodległości liczono na lepsze czasy, nawet dla Żydów. Z tą nadzieją mój emigrujący ojciec zostawił swoich rodziców w Rzeczypospolitej Polskiej, odrodzonej przy jego pomocy. W istocie, najgorsze wybryki polskiego antysemityzmu pomniejszyły się po wojnie, i w końcu – 20 lat później – to naziści, a nie Polacy, zamordowali tych z jego rodziny, którzy nie podążyli za nim do Ameryki.

Po śmierci ojca w zeszłym roku wziąłem jego niektóre osobiste dokumenty, a wśród nich znalazłem jego świadectwo naturalizacji, wydane przez Sąd Okręgowy Stanów Zjednoczonych dla Wschodniego Okręgu z Michigan. Jego zakończenie brzmi: „Poświadczając wyżej stwierdzone pieczęć rzeczonego sądu jest umieszczona w dniu dziewiątym lipca roku Pana Naszego tysiąc dziewięćset dwudziestego ósmego, a roku naszej Niepodległości sto pięćdziesiątym trzecim.”

„Rok Pański" 1928? Wiele zła uczyniono, w imię tego Pana, mojemu ojcu i jego rodzinie w Nasielsku. A także, anno Domini 1928 odpowiadał rokowi 5688 z hebrajskiego kalendarza, który nie liczy lat od Chrystusa,  a od stworzenia świata, dzieła wcześniejszego Pana.

Czy język Sądu Stanów Zjednoczonych dla Wschodniego Okręgu Michigan nie był nieco etnocentryczny? Niedelikatny? Czy mój ojciec nie czuł się pomniejszony tym datowaniem jego obywatelstwa wedle chrześcijańskiej tradycji, narzucającej od niechcenia, że „naszym” Panem był Jezus?

Muszę powiedzieć, że nie był. Nigdy nie przestawał błogosławić Stanów Zjednoczonych Ameryki, od dnia przybycia do dnia śmierci.

Kochał nawet policję, bo wiedział, że pałka nie była wymierzona w niego, ale w tych, którzy mogli zamierzać skrzywdzić go. Mówił mi, że w Nasielsku, widok policjanta skłoniłby go do przejścia na drugą stronę ulicy i odejścia na sporą odległość; lepiej nie zaryzykować. Ale tutaj, w Ameryce, czasami w środku nocy dzwonił do niego policjant mówiąc mu, że zostawił otwarte  drzwi w swoim sklepie. „Lepiej będzie, szanowny panie, jeśli przyjdzie pan tu i zamknie je pan na klucz” mógł mu powiedzieć policjant.

„Szanowny Panie”? To do Żyda? Ameryka była cudem.

Nigdy nie zapytałem ojca co myślał o rozdziale kościoła od państwa. Nie było tu problemu. Tu był ich rozdział; wiedział o tym i wiedział też, że wymagała tego Konstytucja. Każdy mógł należeć do kościoła, który sobie wybrał, albo nie należeć do żadnego, a także w szkole nikt nie miał pytać o religię jego dzieci.

Ale Boże Narodzenie było oficjalnym świętem; mogłem go zapytać – co o tym myślisz? W szkole śpiewaliśmy kolędy – a co o tym? Owszem, mogłem go zapytać, ale nigdy tego nie uczyniłem, bo nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że te zjawiska stanowiły „dominację religijną”. One były po prostu amerykańską tradycją. Byliśmy w kraju, który został założony przez chrześcijan, w kraju, którego Konstytucja zawdzięczała swą strukturę angielskim filozofom, z których wszyscy byli chrześcijanami; czemu echa tych źródeł nie miały pozostać w publicznych dokumentach? W końcu, jest różnica między chrześcijańskimi sentymentami a pogromem.

Mój ojciec wiedział o tym wszystkim. W Ameryce mówimy językiem, który wziął się z Anglii i kierujemy się prawami, które zrodziły się w Anglii. Nasze własne swobody, wywalczone „od” Anglii w roku 1776, miały przecież swoje źródło w Anglii; niczego podobnego do nich nie było w Rosji ani przed Rewolucją, ani po niej. Mój ojciec przybył tu w roku 1923; nadanie mu postaci Anno Domini 1923 nie czyniło go dla ojca rokiem mniej błogosławionym, ani nie ograniczało jego dobrodziejstw tylko do chrześcijan.

Niemniej jednak, cieszę się, że świadectwo naturalizacji zawiera również drugą, bardziej świecką datę, „w roku naszej Niepodległości sto pięćdziesiątym trzecim.”, bowiem mój ojciec (i ja) wiele zawdzięczaliśmy tym, którzy doprowadzili do naszej niepodległości, o czym przypomniały nam niedawne obchody dwustulecia Karty Praw. Lecz Ojcowie Założyciele, którzy ustalali Pierwszą Poprawką, że Kongres nie mógł ustanowić żadnych praw dopuszczających dominację jakiejś religii, nie mieli też intencji uczynienia religii czy jej łagodniejszego podźwięku z ceremonii publicznych, po prostu nielegalnymi. Wiedzieli równie dobrze jak i my, że rok 1776, choć przełomowy, nie był jeszcze Początkiem. Odmiennie od francuskich Jakobinów, którzy ogłosili datę swej nieszczęsnej rewolucji jako Rok 1, nasi amerykańscy przodkowie dostrzegali niebezpieczeństwo odrzucania wszelkiej tradycji, i mieli rację.

Amerykańscy Żydzi w 1791 roku mieli tyle wolności co chrześcijanie, i nadal ją mają, a ich wolność nie cierpi od okazyjnych chrześcijańskich odniesień, jak przy modlitwie podczas otwierania sesji Kongresu czy przy śpiewaniu kolęd w szkole. W końcu, to nie słowa, a złe zamiary tyranizują. Komunistyczna Rosja przez 70 lat uciskała wszystkie religie i w praktyce zabraniała wszystkich publicznych objawów religijności. 1917 był Rokiem 1 ich nowego porządku, niech będzie Lenin pochwalony! I czy dało to Żydom – lub komukolwiek innemu – wolność? Bezpieczeństwo? Poczucie, że byli u siebie?

Zamierzam oprawić świadectwa naturalizacji ojca i matki i zawiesić w moim gabinecie. Jestem dumny z tych dokumentów, a dokładniej, jestem wdzięczny za nie. Moi rodzice przybyli do Ameryki po to, bym ja był wolny. Będę je pokazywał moim gościom. Może niektórych z nich, przesączonych propagandą Amerykańskiej Unii Swobód Obywatelskich, przerazi niedopuszczalne chrześcijańskie odniesienie do „roku naszego Pana”, wydrukowane w samym dokumencie Federalnego Sądu Stanów Zjednoczonych.  Jeśli to zdarzy się, wyjaśnię:

„Cóż, mówią tu raczej nie o moim Panie, zgoda, ale tak mawiano w 1928 roku. Być może nadal to robią. Mojemu ojcu w niczym to nie przeszkadzało. «Dominacja religii»? Proszę mnie nie rozśmieszać.”