[W gimnazjum] mogliśmy, jak się okazało, wybierać między trzema językami, a tym trzecim – rzadkość w ówczesnych czasach – był angielski. Świat się zmieniał, wyzbywał się arystokratyzmu kulturowego i nasz dyrektor, pedagog prawdziwie nowoczesny, który czytywał specjalistyczne pisma amerykańskie, doskonale to wyczuwał.

Że on to wyczuwał, to nie dziwota, ciekawsze, że wyczuliśmy to także my, smarkacze, że potrafiliśmy zlekceważyć zestarzałe hierarchie, stawić czoło snobizmom. Większość wybrała angielski. [...] Przyszłość należy do angielskiego – my, dwunastolatki, dobrze o tym wiedzieliśmy.

Ale tak naprawdę zadecydowało kino. Hollywood. Językiem kina był angielski. Inne filmy się nie liczyły. [...] Wychowało nas kino amerykańskie.

Bohaterowie mówili po angielsku. Mówili niewiele, mamrotali pod nosem, powściągliwie, monosylabicznie. Kochali mocno, ale wyrażali swą miłość powściągliwie. Byli gotowi do poświęceń dla ukochanej, potrafili też usunąć się w cień, gdy ich miłość jej ciążyła albo stawała się niehonorowa albo krzywdząca dla przyjaciela, ale pojawiali się w samą porę, kiedy groziło niebezpieczeństwo. Podczas wojny każdy trwał na stanowisku do ostatniego naboju, bez szemrania szli na śmierć, wykonując powierzone sobie zadanie, przystojni marynarze dusili się w łodzi podwodnej, ani na chwilę nie sprzeniewierzając się dyscyplinie, oficerowie, tonąc, przestrzegali form i objawiali nawet poczucie humoru. Imponowała mi ich odporność na ból, objawianie zewnętrznego spokoju. Chciałem być jak oni. Kinu amerykańskiemu zawdzięczam niechęć do przejawów histerii. Do wszelkiej egzaltacji – religijnej czy politycznej – wszystko jedno – nadmierne objawianie emocji wydaje mi się czymś nieprzyzwoitym (w polityce szkodliwym). Może dlatego byłem później tak mało podatny na „kult jednostki”, zbiorowe skandowania, które wydawały mi się zawstydzające dla dorosłych ludzi, i wszelkie inne kulty i entuzjazmy. [...]

[...] było to kino białego człowieka. Głosiło jego chwałę i chwałę imperium brytyjskiego. To biali byli honorowi, szlachetni, powściągliwi, odważni; kolorowi zaś podstępni, kłamliwi, okrutni i dzicy (to ostatnie bywało prawdą, ale prawdą wyrwaną z kontekstu, nazbyt gołą, więc też fałszywą). My wszyscy (prócz tej garstki, która już znalazła się pod wpływem komunistów) byliśmy, w kinie przynajmniej, po stronie imperium. Uznawaliśmy za naturalne to, co Kipling określał jako „obowiązek białego człowieka” – opieki i panowania nad młodszymi braćmi. Byłem więc małym imperialistą, chociaż o tym nie wiedziałem, i pewnie, gdyby mi ktoś to zarzucił (a nikt nie zarzucił, niestety), bardzo bym się oburzył. W filmie Henry'ego Hathawaya Bengali z Gary Cooperem i Franchotem Tone (wiedziałem, że ten subtelny żołnierz to mąż Joan Crawford, i jakże mogłem go nie podziwiać!), Anglicy reprezentowali cywilizację, kulturę, szlachetność, Hindusi zaś byli podstępni i zdradzieccy, chcieli mianowicie zrzucić dobroczynne angielskie panowanie. Czasem taki tubylec udawał serdeczność, mówił słodko, ale naprawdę knuł zdradę, można to było poznać po jego rozbieganych oczkach, przy drapieżnym błysku białych zębów. (Prekursorem tego schematu wydaje się Sienkiewicz, zwłaszcza w postaci Azji Melechowicza w Panu Wołodyjowskim). Byli i prawdziwie dobrzy Hindusi, o nich też pisał Kipling, ci kochali Anglików, ci uznawali pokornie swoją niższość, służyli wiernie, przyjmowali wdzięcznie każde miło słowo delikatnej białej lady, którą uwielbiali. Jednym słowem, dobrzy byli ci Hindusi, którzy mieli dusze służalcze i kolaborowali.

Spróbujmy wyobrazić sobie, jak wyglądałby film w dziewiętnastowiecznej carskiej Rosji (gdyby było już wtedy kino) o powstaniu styczniowym – z grubsza tak właśnie. Z podstępnymi, niewdzięcznymi i okrutnymi Polakami – i szlachetnymi, wypucowanymi (przez ordynansów) oficerami rosyjskimi, którzy z wersetami Puszkina na ustach giną za cara. Optymistyczny finał: powstanie zdławione, niewinna i piękna Rosjanka (mogłaby być nawet Polka, ale kochająca rosyjskiego oficera) uratowana, polscy bandyci zawiśli na stokach cytadeli. I znalazłby się pismak, który by taki scenariusz sklecił, reżyser nakręcił i aktor, który by Traugutta odpowiednio zagrał.

Nie przychodziło mi na myśl (chociaż czytałem książkę Romain Rollanda o Gandhim), nie przychodziło mi więc na myśl, że ci Hindusi mają prawo do niepodległości tak samo jak Polacy. Czy dlatego nie przychodziło mi to na myśl, że byli kolorowi? Nie wiem. (No tak, ale ja przecież byłem dzieckiem poznającym świat poprzez kino. Gorzej, że starym bykom, odpowiedzialnym za politykę państwa, też to na myśl nie przychodziło. Ci ludzie, którzy do nazwy organizacji „Liga Morska...” dodali słowa „...i Kolonialna”, nic nie rozumieli z tego świata, tkwili rozumieniem w XIX wieku. I tak oto Polska, która dopiero co odzyskała niepodległość, domagała się dla siebie kolonii czyli niewoli dla innych narodów.

[...] W filmie Bengali Gary Cooper ginie bohatersko, wysadzając coś tam razem ze sobą (znów Pan Wołodyjowski!) i szepcząc słowo „poezja”. Kolorowi umierają brzydko, przewracają się jak kukiełki, to nie jest śmierć ludzi tylko rozbieganych insektów.

[...] Byłem po stronie białego człowieka, bo byłem Europejczykiem, należałem do europejskiej kultury, moje serce Europejczyka łudziło się, że panowanie angielskie było „inne”, lepsze, i że Anglicy byli „inni”, i że właściwie Hindusi byliby zadowoleni z ich panowania, gdyby... Zdaje się, że sami Anglicy też się co do tego łudzili. Też sądzili, że są „inni”. Ale nie byli inni. Nie w tym stopniu, w każdym razie, który by pozwolił jakiemukolwiek dumnemu ze swej przeszłości narodowi zrezygnować z własnej niepodległości, po latach Anglicy rozliczyli się ze sobą po męsku i nakręcili kilka przejmujących filmów, w tym wielki film o Gandhim. Ale kiedy byłem dzieckiem, takich filmów jeszcze nie było.

Józef Hen, Nowolipie (z rozdziału Hollywood), Gdańsk 2000. Nie mogę odżałować, że nie stałem się jego czytelnikiem już wiele lat temu. Cóż, lepiej późno niż wcale.