Urywek opracowywanego do wystawienia w Sieci czwartego tomu wspomnień mającego dziś 92 lata Bolesława Gleichgewichta, matematyka, pedagoga, działacza Solidarności. Poprzednie tomy już są dostępne w Sieci. W tym tomie opisuje okres swych studiów w Odessie.

W tym samym mniej więcej czasie [październik 1947 roku] rozpoczęto jeszcze jedną kampanię ideologiczną – walkę z czołobitnością wobec Zachodu (po rosyjsku nazywało się to „borba s nizkopokłonstwom pieried Zapadom”). Była to uwertura do osławionej walki z kosmopolityzmem, rozpętanej w roku 1949. Tak jak późniejsza walka z kosmopolityzmem, skierowana była przeciwko wpływom zachodniej kultury, sztuki a nawet nauki. Jej celem było zwalczanie fascynacji Zachodem i wykazanie priorytetu rosyjskiej i sowieckiej nauki i kultury. Od kampanii walki z kosmopolityzmem różniła się tym, że nie miała jeszcze jawnie wyrażonego charakteru antysemickiego.

Jako pretekst dla rozpętania kampanii posłużyła historia z tzw. preparatem antyrakowym K-R. Dwoje sowieckich uczonych, Klujewa i Raskin, odkryli preparat jakoby zwalczający skutecznie raka. Nie było w tym oczywiście nic złego. Na swoje jednak nieszczęście podzielili się tajemnicą swego odkrycia z amerykańskim uczonym Selmanem Waksmanem, przebywającym w tym czasie w Moskwie. Klujewa i Raskin stali się za to przedmiotem wściekłej nagonki, celem dla niewybrednych kalumnii, oszczerstw i złorzeczeń. Zarzucano im, że nie zadbali o zachowanie tajemnicy badań naukowych, czym narazili swą ojczyznę na utratę priorytetu, że swym odkryciem podzielili się za wcześnie, gdy jeszcze nie były znane ostateczne wyniki stosowania leku, że tracąc czujność weszli w kontakt z zagranicznym uczonym, przedstawicielem burżuazyjnej nauki, obywatelem państwa, odgrywającego czołową rolę w obozie imperializmu. Kampania przeciwko Klujewej i Raskinowi objęła cały kraj, przede wszystkim zaś szkoły wyższe i placówki naukowe. Zwoływano zebrania partyjne potępiające ich, wyciągano na tych zebraniach wnioski o konieczności zachowania przez uczonych maksymalnej czujności wobec knowań imperialistycznej nauki, o potrzebie strzeżenia tajemnicy naukowej. Wzywano do walki z czołobitnością wobec Zachodu, jego nauki i kultury. Żądano wykazywania w swych pracach, artykułach, wykładach i odczytach priorytetu rosyjskiej i sowieckiej nauki, nauki postępowej, światłej, humanitarnej, w odróżnieniu od nauki i kultury zachodniej – dekadenckiej, owianej pesymizmem, wrogiej człowiekowi, reakcyjnej.

Zebranie takie odbyło się również na Uniwersytecie Odeskim. W swym przemówieniu rektor Sawczuk zaatakował nie tylko Klujewą i Raskina, ale także Waksmana, nazywając go „odeskim żulikiem” (Waksman urodził się podobno w Odessie). Oczernił w sposób niewybredny i podły tego wielkiego uczonego, odkrywcę streptomycyny, leku, który uratował życie milionom ludzi chorych na gruźlicę i przerwał raz na zawsze śmiertelne żniwo, zbierane przez tę chorobę. Cóż, nie przeszkodziło to Waksmanowi w otrzymaniu w roku 1952 nagrody Nobla. Preparat K-R okazał się zaś wielkim niewypałem, tak jak wiele innych odkryć i wynalazków dokonanych przez przodującą sowiecką naukę.

W jakiś czas potem ukazał się w kinach film fabularny „Sąd honorowy”, będący zbeletryzowaną wersją historii z preparatem K-R. Nie muszę chyba dodawać, że była to wstrętna agitka, mająca niewiele wspólnego ze sztuką filmową czy prawdziwymi zagadnieniami nauki.

Kampania, o której piszę, zaowocowała wkrótce licznymi przeróbkami historii nauki i techniki. Okazało się, że wszystko w ogóle, czy prawie wszystko, odkryli w przeszłości Rosjanie. Tak więc na przykład żarówkę odkrył nie Edison, lecz Jabłoczkow; radio – nie Marconi, lecz Popow, samolot – nie bracia Wright, ale Możajski itd. W matematyce wzór Gaussa zaczął się nazywać wzorem Ostrogradskiego-Gaussa, nierówność Cauchy'ego – nierównością Cauchy'ego-Buniakowskiego, potem Buniakowskiego-Cauchy'ego, wreszcie – Buniakowskiego. Także nierówność Schwarza nazwano nierównością Buniakowskiego. Podobnie działo się w fizyce i w innych naukach. Początków większości odkryć i teorii dopatrywano się u Łomonosowa, zapominając widocznie, że Lenin w jednej ze swych broszur, krytykując pewien kierunek w ruchu rewolucyjnym pisał, że jego wyznawcy, podobnie jak Łomonosow, odkrywają zawsze to, co na Zachodzie już dawno odkryto.

W tej, jak i w innych tego rodzaju kampaniach nienawiści (kampanii przeciwko „Solidarności” po latach nie wyłączając), szczególnie aktywną rolę odgrywała „Litieraturnaja Gazieta”. W tym to mniej więcej czasie, czy może w jakiś czas potem, zdarzyło się coś, co mnie bardzo ubawiło. „Litieraturnaja” poddała miażdżącej krytyce artykuł opublikowany w jednym z czasopism. Nazwiska autora jak i nazwy czasopisma nie pamiętam, pamiętam natomiast, że głównym obiektem krytyki była pewna myśl zawarta w długim i bardzo uczenie brzmiącym zdaniu. Wypowiedzi tej zarzucano, że jest reakcyjna, antymarksistowska i z gruntu fałszywa. Jakież było moje zdziwienie, gdy w jednym z następnych numerów „Litieraturnoj Gaziety” przeczytałem list do redakcji autora owego krytykowanego artykułu. Zakomunikował on ni mniej ni więcej, że zdanie, ktore stało się przyczyną krytyki, pochodzi od Lenina i można je znaleźć w takim to a takim tomie na takiej to a takiej stronicy. Redakcja załączyła do listu swoje uwagi, przepraszające czytelników za gruby błąd teoretyczny autora krytyki i gromiące tego autora za jego fałszywe, antyleninowskie poglądy. Ofiarę nieuzasadnionej nagonki przeproszono i zrehabilitowano, zwracając mu jednak uwagę, że jeśli już coś cytuje, to powinien to zaznaczyć i podać źródło.

Czy nie miał więc racji Żdanow, zwolennik cytowania klasyków?