Basso ostinato moich wpisów matematycznych, tak dla mnie ważnym jak ich pierwszy plan, jest przypomnienie o podobieństwach w sposobach myślenia w matematyce i w jakiejkolwiek innej dziedziny wiedzy, godnej tego imienia. Nie rodzimy się ścisłowcami czy artystami, to szkolny walec jest zaprogramowany na spłaszczenie delikatnych struktur świata pojęć – i najbrutalniej przejeżdża się po polu matematyki. Ale kto może być polonistą czy biologiem rozsądnej jakości, może też być matematykiem. Podobne są procesy szukania podobieństw i różnic, wzorców i odmienności, podobne zyski z takiego samego szacunku dla szczegółu.

Bywają jednak zastarzałe tradycje w wielu dziedzinach, bardzo je różnicujące między sobą. Te, które nadają matematyce nieapetyczny wygląd, wszyscy znają i wyśmiewają. Niestety, tzw. strona humanistyczna miewa równie okropne poślizgi – i chcę dziś pokazać taki przykład. Nie czynię tego dla odsądzenia od czci i wiary pewnego artykułu, wręcz odwrotnie, wydany w 2007 roku przez Ossolineum zbiór esejów Między Wschodem a Zachodem: Europa Mickiewicza i innych jest fascynujący, a pierwszy esej, Anny Axerowej Mickiewicza czytanie Paska jest bardzo pouczający i interesujący, ale pewien paragraf uświadamia, że humanistyka nie posiada tak wartościowych mechanizmów krytyki przed akceptacją do druku, jakie są standardami w wydawnictwach matematycznych.

Proszę rozważyć ten urywek tekstu:

W wykładach paryskich z literatur słowiańskich Mickiewicz przywołuje Pamiętniki Jana Chryzontoma Paska, włączając ich autora do panteonu „wzorowych pisarzy polskich”. Stwierdza: „Styl jego jest klasyczny. Ma on swobodę, wdzięk i lekkość prozy pamiętników francuskich, a zarazem jest w całej pełni słowiański. Nie znajdziesz u Paska ani jednego zwrotu obcego. Pisze, jakby mówił od niechcenia”. Ta ostatnia uwaga wynika z faktu, że Mickiewicz – nie zdając sobie z tego sprawy – zapoznał się z tekstem Paska w jego wersji oczyszczonej z łacińskich wtrętów. Myślę jednak, że Mickiewicz, nawet znając pełny tekst, oceniłby Paska podobnie. Pamiętniki były dla niego przede wszystkim bezcennym dokumentem życia szlacheckiego w XVII wieku i świadectwem wyjątkowości ustroju Pierwszej Rzeczpospolitej.

Całkiem zabawne jest odkrycie, że o Pasku Mickiewicz wyrobił sobie opinię na podstawie jakiejś obrzezanej ściągi i można wiele ciekawych hipotez stawiać co by myślał i co by poczynał, gdyby znał o tekście prawdę, czyli tekst. Może jak Sienkiewicz czy Lem – czy tysiące czytelników – zachwyciłby się tym arcyzabawnym melanżem i wdał się w etymologiczne rozważania, a może Pasek dostałby u niego krechę. Do swoich hipotez ma też prawo autorka eseju, ale nie ma prawa do wmawiania nam, że zauroczenie Mickiewicza brakiem obcych zwrotów ostałoby się innym zauroczeniem. Proszę też zauważyć, że znaczenie tej kluczowej przecież kwestii autorka tłamsi lekko niechętnym określeniem o oczyszczaniu z łacińskich wtrętów. Otóż rosół po oczyszczeniu z tłustych plam staje się bladą kością, która może i psa nie zainteresuje.

Autorka niejeden artykuł poświęciła nowym odczytom Paska. Rozumiem, że stawiając Mickiewicza jako gwaranta jej tez,  zdobywa pozycję nie do zbicia. Ale żeby go wciągać tam za włosy, i to perorującego właśnie „a ja tu stać nie myślę”?

Jestem przekonany, że w wydawnictwie matematycznym recenzja wewnętrzna przykazałaby, pod groźbą odrzucenia eseju, takie przetworzenie wywodu, by bliższy stał się znanej zasadzie „niech wasza mowa będzie: tak, tak; nie, nie”.