W przeddzień beatyfikacji papieża Jana Pawła II chcę poprosić zaglądających tu katolików o chwilę uwagi – chodzi o dane liczbowe dotyczące katolicyzmu w Brazylii. Mają one wielkie znaczenie dla zrozumienia czym był jego pontyfikat. Nie będzie tu ani wyciągania wniosków, ani prowadzenia do nich. Chciałbym jedynie, by te informacje dotarły do świadomości rodaków. Użytki, które z danych można zrobić zawsze są różnorodne. Wierzę jednak, że wartościowsze są rozmowy mające w zapleczu dane niż te, które je pomijają.

Nie będzie tu przypisów linkujących opracowania naukowe. Ten wpis blogowy jest w zamierzeniu zarysem nieznanego w Polsce lądu, a nie mapą dla podróżników.

Nastawienie opowiadającego jest ważne gdy chodzi o zaufanie (czy jego brak) do jego słów, dlatego nie zacznę od liczb, a od impresji osobistej.

Jeśli z lektur o Brazylii masz odczucie, że to kraj z silnie rozwiniętym mistycyzmem czy duchowością, przyznam, że to wrażenie szybko jest tutaj potwierdzone współżyciem z ludźmi z różnych środowisk i regionów. Może silniejsze w Nordeste niż w przemysłowym São Paulo, nie opuszcza nigdy ani turysty, ani przybysza. Znaki, gesty, powiedzonka w rodzaju „se Deus quiser” (jeśli Bóg zechce) kończące rozmowy nawet na tak błahe tematy jak planowanie towarzyskiego spotkania za parę dni – tutaj to jest codzienność, normalność. Zawołanie „que diabo” (ki czort) obruszy wielu Brazylijczyków, odbierających demony jako realne byty. Prośby o cudy są powszechne w chorobie i w piłce nożnej, po fawelach i wśród elit.

Kolejne uwagi zasługiwałaby na bardzo długie wywody ... Przede wszystkim, historycznie, brazylijski katolicyzm, nawet w okresie Cesarstwa (XIX wiek) był znacznie odmienny od europejskiego. Wystarczy przypomnieć, że choć katolicyzm był niezadeklarowaną  religią nacji, nauki Comte'a były przyjmowane przez wyższe sfery, od cesarza poprzez generalicję aż do rządzących prowincjami (późniejszymi stanami) i nie było tu otwartej walki katolicyzmu z masonerią. Rządzący byli katolikami oraz  masonami.

Mówię o tym, bo może to ułatwić zrozumienie fenomenu frapującego badaczy CERIS (Centro de Estatísticas Religiosas e Investigação Social) gdy w sześciu brazylijskich metropoliach w 2003 roku ustalili, że 25% badanych bierze udział w kultach różnych  religii, a ich 11% czyni to stale. Pomaga to analizować rozbieżności np. między danymi spisu powszechnego z 1990 wskazującego, że katolicy stanowili 84% populacji, a badaniami instytutu Gallupa z 1988 podającego, że było ich 62% (odnośne wyniki co do braku wyznania wynosiły 9% oraz 19%).

Podobny obraz ujawnił się w badaniach z lat 2005-2006, przeprowadzonych przez uniwersytety Unifesp oraz UFJF: 83% osób uważa, że religia jest dla nich bardzo ważna – i tak intensywnie uczestniczą w życiu ich, że ponad 11% w istocie wyznaje jednocześnie więcej niż jedną religię. Z pewnością nie jest to synkretyzm pozwalający wiązać katolicyzm z odłamami protestanckimi. Prawie zawsze jest to oficjalny katolicyzm połączony z mniej widocznym kardecyzmem lub z umbandą.

Z kolei, zbieżność dat: pucz wojskowy w Brazylii to 1964, zaostrzenie walki ideologicznej z wszystkim, co przypominało lewicowość nastąpiło po paru latach – a Sobór Watykański II to 1965 i wkrótce potem rozwija się intensywnie tutaj Teologia Wyzwolenia. Prawie natychmiastową odpowiedzią rządzących wojskowych był masowy import kościołów protestanckich, zdecydowanie prawicowcych, z USA. Nie przywożono kaznodziei, po prostu pozwalano na instalowanie się instytucji religijnych z niesłychaną łatwością, z wszelkimi udogodnieniami, które władze podatkowe mogły dać. To było wcinanie się w obszar do owego czasu pod władaniem katolicyzmu, ale było użyteczne dla władz wojskowych tylko przez parę lat. Po wyborze Karola Wojtyły na papieża zmiany w nastawieniu Kościoła bardzo szybko zażegnały wszelkie konflikty między dwoma stronami.

I teraz wreszcie przechodzę do danych, dotyczących odchodzenia Brazylijczyków od katolicyzmu. Proces – jak mówiłem – zaczął być odczuwalny już przed 1978 i kontynuował także po roku 2005, ale nie miało to jakiegokolwiek związku z rządami centro-lewicy od 2002. Lula nie tylko nie był antyreligijny, ale nawet poczynił ustępstwa dla Kościoła Katolickiego nie do pomyślenia dla poprzednich rządzących w Cesarstwie czy Republice Brazylii: podpisał z Kościołem konkordat.

Nawet przyjmując za dobrą monetę dane podawane przez Kościół, wygląda to tak.

1978: wśród 115 milionów koło 87% katolików,
1990: wśród 147 milionów koło 84% katolików
2000: wśród 169 milionów koło 74% katolików
2005: wśród 184 milionów koło 69% katolików.

Teraz, w roku 2011, nie traktowałbym poważnie statystyk sugerujących, że wśród 191 milionów Brazylijczyków jest znacznie ponad 60% katolików. Na własny użytek miałbym za bliższe prawdy 50-55%.

Tak czy inaczej, nawet jeśli pontyfikat Jana Pawła II przyniósł parę procent ludności Polski do Kościoła, oddalił od niego wielomilionową rzeszę Brazylijczyków. Obywateli kraju opisywanego niegdyś jako największy katolicki kraj na świecie.

Motyw tego wpisu jest prosty. Gdy w połowie lat 90tych oraz 10 lat później przy powrotach do Kraju mówiłem znajomym o tym jak ten papież był widziany z brazylijskiej perspektywy, reakcje były jednoznacznie niechętne, jak gdybym odbierał nastolatkom ulubioną zabawkę. Postanowiłem nie dyskutować więcej na ten temat. Podam tylko liczby i kto chce niech sam zastanowi się jak ten czczony w Polsce papież poprowadził na świecie powierzoną mu instytucję. Ale jesli ktoś postanowi, że świat nie istnieje, bo Polska jest najważniejsza, to już nie moja sprawa.