Ile to razy słyszałem o utracie naszych elit w czasie wojny jako jednej z głównych przyczyn upadku obyczajów, jakości i możliwości w powojennej Polsce... Dwie z najboleśniejszych wymienianych strat to wymordowani przez Rosjan wojskowi (co określamy jednym słowem „Katyń”), część prawie półmilionowej masy Polaków deportowanych do Związku Radzieckiego, oraz kilkanaście tysięcy powstańców, którzy byli wśród około 150 tysięcy, zabitych przez Niemców w masowych mordach przy zduszeniu powstania warszawskiego, przynoszącego przeżywającym warszawiakom wygnanie z miasta.

Olbrzymie liczby, niepotrzebnie jeszcze bardziej rozdymane przez polityków spod różnych sztandarów, pomagały w utrwalaniu przekonania o wyjątkowości polskiego losu i braku osiągnięć, które łatwiej stawały się udziałem innych europejskich społeczeństw. Zastanawia, że choć jest powszechnie znana o wiele straszniejsza utrata życia wśród elit i talentów żydowskich, nie jest używany ten sam argument – może właśnie dlatego, że próba użycia go zmuszałaby do zastanowienia się czemu tam skutki były tak odmienne i nauka oraz kultura żydowska w Izraelu i poza nim nie doznała upadku porównywalnego ze zjawiskami z Polski. Ale jesteśmy od dawna impregnowani na rozumowania zestawiające los dwóch etni współżyjących w dawnej Rzeczpospolitej, więc by móc zastanowić się nad znaczeniem argumentu o naszej wyjątkowej utracie elit, muszę zostawić na uboczu losy żydowskie i pomyśleć o innych europejskich nacjach. A także odsunąć się w czasie wstecz, do uprzedniej Wielkiej Wojny.

W książce Bourbaki: a secret society of mathematicians Maurice Mashaal pisze w trzecim rozdziale:

O ile [w świecie matematyki] panowanie Getyngi trwało do roku 1933 [...] złoty wiek matematyki we Francji skończył się dużo wcześniej. WWI i powojenne lata wyznaczały upadek matematyki jak i innych dziedzin nauki, włącznie z fizyką. [...] Na główną przyczynę [...] upadku wyglądała utrata uczonych w WWI. W swoich Souvenirs d'apprentissage André Weil pisał, że „już w l'École Normale uderzyły mnie straty zadane matematyce przez WWI. Wojna stworzyła pustkę, i nie było łatwo mojemu pokoleniu oraz młodszym wypełnić ją. W 1914 roku Niemcy mądrze starali się uchronić swe przyszłe naukowe elity i zdołali ochronić wielu młodych naukowców. We Francji, dążenie do równości w potrzebie poświęceń, choć w swej zasadzie godne pochwały, doprowadziło do zupełnie odmiennej polityki. Pomnik dla martwych w l'École Normale jest jednym z dowodów tych katastrofalnych konsekwencji”. Liczby [...] są wyraziste: prawie połowa studentów, którzy wstąpili do l'École Normale Supérieure między 1911 a 1914 zginęła w wojnie. Ogólnie, czwarta część 331 studentów, którzy wstąpili do ENS między 1900 a 1918 nie wróciła z pól walki.

Autor zastrzega się, że struktura francuskich instytucji i ich finansowanie były również ważnymi czynnikami prowadzącymi do obniżenia jakości nauki we Francji. Ale co innego zainteresowało mnie od razu. Nigdy przedtem nie słyszałem o niemieckich staraniach z odsunięciem naukowców od łatwego ginięcia w okopach – a czy trzeba przypominać, że w samej batalii pod Verdun zginęło ponad ćwierć miliona Niemców i Francuzów?

Przypomniałem sobie autobiografię Roberta Gravesa Good-bye to All That gdzie pisze o tylu swoich szlachetnych i utalentowanych kolegach, z których wielu nie wróciło z francuskich okopów. I pomyślałem, że choć może i Niemcy zachowali elity naukowe, to nie elity intelektualne ukształtowały ich późniejszy los. A utrata elit była powszechna. I zapewne niewielu historyków waha się przed widzeniem WWII jako efektu globalnego odmóżdżenia Europy w WWI.

Można by było wyobrazić sobie, że zawołania wysyłające na śmierć całe pokolenie młodych ludzi, zostały raz i na zawsze skompromitowane – ale byłoby to wyobrażenie bez znajomości polskiej psychiki i jej mitów. I do myślenia o tych smutnych sprawach skłonił mnie tekst Tomasza Terlikowskiego sprzed paru miesięcy, w którym ujawnia swój syndrom Abrahama (nowość u niego, częściej występuje w roli Mojżesza, przekazującego polecenia Szefa) gdy zastanawia się nad osiągnięciem pedagogicznego sukcesu:

miarą mojego sukcesu, jako wychowawcy będzie to, czy moje ukochane dzieciaki będą potrafiły i chciały, gdy nadejdzie (oby dla nich nie nadszedł) czas próby (wielkiej lub małej) zachować się tak, jak nasi dziadkowie i pradziadkowie, którzy z bronią w ręku pokazali, co znaczy być kochającym wolność Polakiem.

Najbardziej mnie niepokoi, że w tym skrypcie rolę Jehowy jest on skłonny oddać jakiemuś Radosławowi Sikorskiemu czy Jarosławowi Kaczyńskiemu. Bo to takie osobistości w chwili Wykazywania Się Patriotyzmem mówią kto i gdzie ma strzelać i jakie to pożytki przyniesie Ojczyźnie.

Jest dla mnie zupełnie oczywiste, że ceniony w pewnych kręgach Frondy publicysta nie pomyśli nawet, że przy przygotowywaniu synów do śmierci, cennym jest danie im takiego podkładu moralnego, by w potrzebie potrafili Sikorskim i Kaczyńskim powiedzieć: „skoczcie nam na cztery litery” i byli gotowi zostać za to rozstrzelani. Niestety, potworne dylematy, powszechne w niektórych pokoleniach, nie polegają na odwadze do wycelowania i strzelenia, ale na odwadze do rozważenia czy strzelanie w konkretnej sytuacji ma sens. Ale to są oczywiście zbyt delikatne rozważania jak na owego patriotycznego wychowawcę (bo tylko hitlerowcy powinni byli myśleć co oni wyrabiają z bronią), więc powiem na czym polega jego kardynalny logiczny błąd – bo przecież nie ma publicystyki Terlikowskiego bez gwałtów na elementarnej logice.

Otóż wątek gotowości do umierania za Sprawę przewija się przez całą kulturę europejską (a może i przez inne, ale o tym mnie nie uczono) i wiele głębokich tragedii opartych jest na tym temacie. Czyje życie więcej jest warte? Jaka jest skala wartości? Ile można oddać, by przetrwać nie tylko fizycznie, ale i psychicznie? Póki są to sytuacje konkretne, osadzone w czasie, miejscu i wynikające z rozwoju akcji, są to dylematy moralne. Gdy szczegóły zanikają i ich miejsce zajmują sztandary i inne symbole (w chwili szczęścia z tkanin, a gdy ma się pecha to ze szmat), staje się to podłą gadaniną, ukrywającą cele zupełnie odmienne od ujawnianych. Walczyć i umrzeć za własną rodzinę? Prawie wszyscy mają to za oczywiste. Za sąsiadów? Ha! Czy trzeba przypominać książki dokumentujące tę kwestię? Więc jeśli sąsiedzi czy ludzie z sąsiedniej wioski nie są dla mnie ważni, czemu miałbym umierać za Jarosława Kaczyńskiego czy Donalda Tuska i za ich ugrupowania? Oni są we wszystkim bardzo mi dalecy.

Terlikowski opowiada dyrdymały bo nie lubi logiki, a lubi frazy, które lubiano kiedyś, więc czemu by nie miały być lubiane i dziś. I takim ględzeniem dotarł do roli trybuna katolickiej Polski. Tej z okresu kontrreformacji.