Przed tygodniem Bralek (ten, który patrzał na mnie z góry, Kilimandżaro) podesłał linkę o bohaterze wrocławskiego Instytutu Matematycznego, miejsca, z którym obaj mieliśmy związki. Przy okazji obchodów (ładna liczba, 5×17, ale nie rozumiem, co w niej tak szczególnego) kolejnej rocznicy Radia Polskiego, zgromadzono pięć opowieści nagranych w ostatnich latach o Hugonie Steinhausie.

Powiem tu parę słów o tym co można usłyszeć w tych wspomnieniach, choć nie jest to wysłowione, a mówi wiele o atmosferze wrocławskiej matematyki. A potem powiem o jednej cesze działań Steihausa, o której nie ma tam mowy.

O Rucie Czaplińskiej wiele mówi Wikipedia, ale nie wspomina, że torturowaniem jej zajmował się osobiście sam Józef Różański. I nie mówi, że wielkość jej przejawiła się jej wartościowymi działaniami, aż do jej odejścia w 2008, bez zapamiętania się w cierpieniu czy żądzy zemsty. Wspaniała kobieta.

Słuchając jej staje się oczywiste, że w tamtym środowisku nie było szarogęsienia się naukowców z zastraszaniem personelu administracyjnego. Szacunek dla sekretarek czy bibliotekarek był naturalny, to nie były papierkowe reguły firmy a świadomość, że pracownicy techniczni są częścią ekipy.

Każdy z opowiadających snuje inną opowieść. Tak, każdy mówi o sobie, ale tylko tyle, ile trzeba, by móc pokazać od której strony znał Steinhausa. Proszę zwrócić uwagę na polszczyznę i jakość wysłowienia wszystkich mówiących.

Żadną aluzją nie podkreślają oni własnego znaczenia. A trzech z mówiących było rektorami Uniwersytetu Wrocławskiego. Nie wypływa w rozmowach kwestia postaw politycznych czy religijnych, jakże zróżnicowanych wśród mówiących i omawianych. Dokładnie taka była codzienność Instytutu. Kto chciał, wiedział jakie nazwisko należało kojarzyć z wyczynami sportowymi którejś Armii Wehrmachtu, które z przemianą z sekretarza PZPR w rzecznika utworzenia Wydziału Teologii, kto był z ludu a kto z arystokracji, kto przeżył okupację walcząc w Szarych Szeregach a kto pod przybranym nazwiskiem prowadząc tajne komplety. Żaden urywek życiorysu nie był wyciągany w dysputach wewnętrznych i o tym jak środowisko zareagowało na starania partyjnych antysemitów, by Stanisława Hartmana przetworzyć w „syjonistę”, można domyślić się z paru słów Romana Dudy – a raczej z tonu, jakim je wypowiada.

Parę razy mowa jest o wielkiej czwórce: Bronisław Knaster, Edward Marczewski, Hugo Steinhaus, Władysław Ślebodziński. Przebija przekonanie, że choć o każdym z nich można mówić bez odwoływania się do otoczenia, tu trzeba ich wspomnieć, bo razem świadomie tworzyli całość.

A o czym nie wspomniano w owych gawędach? O Steinhausie jako autorze Kalejdoskopu matematycznego oraz Stu zadań. Tak, to matematyka elementarna (proszę nie mylić elementarnej, unikającej skomplikowanych narzędzi, i łatwej, dostępnej dla najleniwszego umysłu). Ale jest tam taka klasa podania, że obie książki przebiły się do kanonu najświetniejszych osiągnięć w tej dziedzinie, usankcjonowanego tłumaczeniami i przedrukami od kilkudziesięciu lat na język angielski.

Czytając Wspomnienia i zapiski Steinhausa odkryjesz, że prostota wyjaśnień i ilustracji kosztowała niesłychanie wiele pracy. Twórczej pracy: wyśmienite pomysły dydaktyczne, wizualizacje, pierwszorzędne wysłowienie, ani za długie, ani za krótkie. Czemu żaden z mówiących nie wspomniał tych sukcesów?

Może dlatego, że wszyscy oni ujawnili swoją klasę jako wykładowcy i autorzy, więc utrzymywanie tak wysokiego poziomu przy prezentowaniu matematyki mieli za oczywistość, za święty a niezapisany obowiązek prawdziwego pedagoga. To była etyka pracy. Tradycja. Każdy ze wspomnianych czterech wielkich wrocławskiej matematyki swoim codziennym działaniem utwierdzał tę cechę, czyniąc ją czymś naturalnym w środowisku wrocławskich nauk ścisłych.