Było to dawno, dawno temu. Słupca, niedaleko od Poznania, lato, sad i cichy dom. Zaproszenie na parę tygodni, przyjęte z wielką przyjemnością, z dala od szalejącego Wrocławia i codziennych kłopotów. Bardzo szybko odkrywam, że dom i gospodyni są bardzo niecodzienne. Pani Felicja Pawęcka to siostra zmarłego parę lat wcześniej kompozytora Apolinarego Szeluty. Nie słyszałem o nim uprzednio – a później tylko raz słyszałem jakiś jego utwór, bo już wiedziałem, że był i szukałem go w programach koncertowych.

Lato, sad, spokój, czas i książki; wspaniałe połączenie. I okazuje się, że książek jest dużo więcej niż mógłbym to sobie wyobrazić. Od długiego czasu, może od lat, zwalone na wielki stos w jednym z pomieszczeń. Wszystko, co dotyczyło zapisków kompozytora, tak całe partytury jak luźne strony z nutami, poszło za zgodą pani Felicji do muzeum. Ale księgozbiorem nikt się nie interesował i wydaje mi się, że regały umarły śmiercią naturalną. Zostało książkowe wzgórze.

Dostaję zezwolenie pani domu na szperanie i czytanie – i szybko odkrywam tam skarby. Staje się jasne, że tylko parę książek zdążę przeczytać w tak krótkim czasie i wymyślam schemat na wzbogacenie pani domu i siebie przy tej okazji . Jestem pewien, że wiele wydanych przed wojną książek poznańscy antykwariusze wyrwą mi z ręki i przytulą do serca, a za trud doprowadzenia książek do stanu prezentowalnego, dowiezienia ich do Poznania i przeprowadzenie pertraktacji (mam pojęcie o wartości owych książek, bo w antykwariatach spędzam niemało czasu) poproszę o parę tomików. Tak, to w ten sposób w towarzystwie znajomych, którzy omawiali jak ważne było dzieło Irzykowskiego „X Muza” mogłem zabierać głos, bo byłem chyba jednym z nielicznych, który je wtedy znali. To – i parę podobnych dawnych hitów.

Pani Felicja chętnie zgadza sie, rozwiązuje to jednocześnie problem gotówki i zabałaganionego pomieszczenia. Czas robi się krótki, bo roboty jest wiele i podróże są powolne, ale wszystko idzie zgodnie z przewidywaniami. Antykwariuszom drżą ręce i czuję szybkie spojrzenie lustrujące mnie, by sprawdzić czy wiem, co przynoszę. A przynoszę w plecaku i zawinięte w szary papier. Pokazuję dopiero w pokoikach z dala od klientów, bo to takie czasy, że nie należy chwalić się posiadaniem na przykład Jana Kucharzewskiego „Od Białego Caratu Do Czerwonego”.

Dziś, gdy zerkam w Wikipedii na życiorys Szeluty widzę ile ironii było w tym jego księgozbiorze, bo pamiętany jest jego intensywny wkład w prosowiecką szopkę z 1948 roku, zwaną Światowym Kongresem Intelektualistów w Obronie Pokoju.

Czytanie niewydawanych od dawna, starych książek jest obecnie normalką. Przedruki z lat 1990-tych, biblioteki internetowe, scribd.com, chomikuj.pl i inne zasoby... W owych latach ta bonanza była intelektualną przygodą, jakby zaproszeniem do zastrzeżonego działu bibliotecznego, o którym nawet nie wie zwykły czytelnik.

Ale jeszcze większe wrażenie wywarły na mnie rozmowy z panią Felicją. Jak wielu Polaków z jej pokolenia, miała, niestety, aż za bardzo ciekawy życiorys. Wyprawę do Kazachstanu miały w swoim bagażu setki tysięcy rodaków. Wyjazd stamtąd do Iranu był dużo rzadszy, ale przypadło jej to w losie. A potem zdarzyła się rzecz zupełnie zdumiewająca, emigruje do Południowej Afryki.

Niedawno zamieściłem kpinkę o braku synchronizacji ludzkich losów. Może pierwszy raz uświadomiłem sobie tak ostro ten problem wtedy, w Słupcy, słuchając relacji pani Felicji. Pamiętne daty, 1944, 1945. I miejsca, które miały tak zasłynąć z brutalności walk o odzyskanie przez Czarnych prawa do istnienia jako ludzie. A tu słucham narracji o najpiękniejszym okresie życia. Łagodny klimat, dobre warunki bytowe, pomocni i usłużni tubylcy – a wszystko podświetlone makabrycznym wspomnieniem niedawnych przeżyć z Kazachstanu, ziemi głodu, upodlenia i śmierci.

Wiosna życia i rok 1944. Rok 1944 i wiosna życia.

Nigdy nie zdołałem wchłonąć, pojąć tego. Słuchałem, rozumiałem, lecz była w tym przygnębiająca zagadka. I taką dla mnie pozostała.