Dyskusja u nameste o rzeczach już od lat omawianych, ale ciągle niepokojących i kłopoczących (czy środek przekazu staje się treścią? jak go modyfikuje?) nałożyła się na czytaną książkę (Francis Wheen, How Mumbo-Jumbo Conquered the World, z 2004) i inną, czytaną dużo dawniej (Neil Postman, Amusing Ourselves to Death, Public Discourse in the Age of Show Business, z 1985) oraz na uczuciowe szopki (jakby tragiczny nie był ich realny podkład) rozgrywane na naszej politycznej scenie. Niepokojący jest ten świat splotu interesów, służących świetnie tak fanatykom religijnym jak stręczycielom z dziedziny kiedyś zwanej dziennikarstwem.

Postman z dozą podziwu i opanowanej tęsknoty opowiada w rozdziale „Typograficzny umysł” o cyklu debat prezydenckich w USA z 1858 roku. Abraham Lincoln i Stephen A. Douglas mówili godzinami, słuchano ich przez cały czas z uwagą, reagując żywo na co celniejsze uwagi, a literacko komponowane i dobrze przedstawiane wypowiedzi ujmowały gamę trudnych problemów, naświetlając poglądy i propozycje mówców.

Właśnie mam w Brazylii (do początku października) codzienne i obowiązkowe programy wyborcze w tv i radio, w których kandydaci walczą o dodatkowe minuty zawierając układy międzypartyjne, niewiele mając do powiedzenia i grając na emocjach muzyką, obrazkami i reżyserią.

Wheen do porównań z przeszłością używa debaty z roku 2000, między Al Gorem a George Bushem. Tego drugiego nazywa miłym tumanem (a genial chump), pierwszego – szarlatanem (mountebank) oraz średnio inteligentnym kłamcą i obnośnym sprzedawcą wpływów (a moderately intelligent liar and influence-pedlar).Wyszydza go za to, że jako wiceprezydent miał na biurku plakietkę z kłopotliwym pytaniem „WWJD” (What Would Jesus Do) „Co Jezus by zrobił?” i najprzypuszczalnie nie zastanawiał się nad inną kwestią - co Ojcowie-Założyciele Republiki by zrobili. Otóż tę bezcenną parę, symboliczną w zatracie wartości i jakości, zestawia z

amerykańskimi wyborami prezydenckimi z roku 1800, w których John Adams miał za adwersarza swego starego przyjaciela Thomasa Jeffersona, a był to wybór między dwoma osobami, z których jedna w owym czasie była przewodniczącym Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk, a druga – przewodniczącym Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Historyk Henry May opisał to jako „zbieg okoliczności trudny do powtórzenia w amerykańskiej polityce”.

Autor zgadza się z opinią, że ów moment mógł być rzeczywistą końcówką Oświecenia w Ameryce. Jak widać z przykładu u Postmana, idee oświeceniowe nie tak szybko tam umierały, ale z pewnością sprzężenie idei, demografii i technologii nie wyszło ideom na dobre.

Nie chciałbym poprzestać na streszczeniu cudzych poglądów, opierając się na zestawionych tam danych, bo od czasu lektury Postmana (także książki Technopoly) niepokoi mnie odczucie, że nie wszystko istotne jest opowiedziane w tych rozmyślaniach. Jeśli pewne idee tak szybko zmieniały swą kompozycję i smak pod wpływem nowych technologii, może nie zawsze były w pełni dopracowane? Może to nie sam mechanizm nowych środków ale nieporadność idei z powodu wewnętrznych błędów czynił je tak łatwymi do zafałszowania i wypaczenia przez ludzi z nieczystymi intencjami? Bo które z tak cenionych przez nas pojęć, tych z Grecji i tych z francuskiego Oświecenia, nie ma fatalnych skaz, ujawnionych w ich wczesnej praktyce?

Cała idea wyborów jest próbą zastąpienia systemów z (rzekomo) boskiego nadania z królami i kapłanami przez coś bardzo podobnego – i nieuchronnie ich miąższ ukrywa pestkę z tą samą co ongiś trucizną. A co jest warta idea wolności i równości gdy w chwili urodzenia szanse sukcesu są dramatycznie odmienne dla różnych dzieci?

Nie zrzucajmy na tv i komputery nadmiaru win, te środki szyderczo wykrzywiają to, co nigdy nie było proste.