Gdybanie to bawienie się hipotezami, przemyślenie alternatyw, analiza wariantów. Bynajmniej nie idzie w parze z ignorancją, z nieuctwem, wręcz odwrotnie, wymaga dobrego przygotowania faktograficznego. Cenione i pouczające gdybanie przedkłada dr House, Stanisław Lem, Teodor Parnicki.

Odżegnuje się od gdybania ten, kto ma świat za jedyny i zdeterminowany, kto widzi go jako nieelastyczny produkt sił wyższych. To pozycja fanatyków przeróżnych odmian, tak świeckich jak religijnych. Jest, bo tak się miało stać, więc tak się stało.

Brzmi to bardzo zabawnie, ale niestety znaczy odsetek naszego społeczeństwa, przez wady wychowania rodzinnego, szkolnego i kościelnego, świadomie czy nie, trzyma się kurczowo tej pozycji i wierzy w okropną kupę bzdur, głównie o wyjątkowej wyjątkowości naszej nacji i przeznaczeniu, które Kraj strasznie w kuper bije, bo go niezwykle kocha i takie inne dyrdymały.

Nie muszę przedłużać wywodów, bo wyśmienity historyk pięknie to ujął przekonując o wartości gdybania, w rozdziale mu poświęconym. Pisze tam:

[...] najważniejszym celem nauczania historii w szkołach wyższych i średnich winno być wyrobienie u studenta czy ucznia krytycyzmu w traktowaniu przekazów źródłowych, nie zaś obarczanie jego pamięci możliwie największą liczbą dat i faktów. Tylko w ten sposób można bowiem uodpornić młode pokolenie na indoktrynację, która przecież trwa nadal. Ustrzec przed wiarą w piekielne spiski, które decydują ponoć o losach świata, oduczyć traktowania dziejów jako rejestru żelaznych konieczności, których nie sposób było uniknąć.

Niecodzienne zdarzenia zawsze będą pod szczególną uwagą podejrzliwych osób – no i całe szczęście, brak tego nastawienia wskazywałby na obojętność na zdarzenia lub na obawę przed myśleniem. Część tych osób – statystycznie zrozumiałe zjawisko – nie zechce przyjąć bardziej zrozumiałych czy prawdopodobnych wyjaśnień i utrzyma się na zawsze przy teoriach spiskowych. Póki takich osób nie jest zbyt wiele, nie ma problemu. Nawet jeśli uznać ich upór za przejaw choroby, to jest społeczeństwo z paru chorymi, ale nie ma chorego społeczeństwa.

Ale gdy są setki tysięcy osób skłonnych do przyjęcia, że ich własny, wybrany demokratycznie premier spiskował z premierem innego państwa, by zabić swego własnego prezydenta, to już przypomina delirium tremens. Trzeba pilnie przemyśleć skąd ta powszechna choroba – i moim zdaniem rozdział „Co by było, gdyby...” książki Janusza Tazbira Silva rerum historicarum jest instrumentem, który trzeba mieć w dłoniach przed postawieniem diagnozy wyjaśniającej symptomy uogólnionego obłędu.