Pewnego razu był sobie geniusz i był znany i uznany, a miał syna jedynaka. I jak to u geniuszy bywa, chciał, by jego syn też był geniuszem. A syn nie był. Ale gdy geniusz odszedł, syn napisał o ojcu książkę.

Znamy ten schemat z tylu powtórzeń, że wydaje się oczywiste co nastąpiło: syn obsmarował ojca, że może i geniusz ale jaki okropny i okrutny. I że tyle skandali. I że syn sam może nie geniusz ale wspaniałe rzeczy zrobił i 90% książki jest o synu i jego przygodach.

W świecie pełnym oczywistych zdarzeń najprzyjemniejszy bywa ich zupełny zanik – gdy odkrywana rzeczywistość jest zupełnie, ale to zupełnie inna, a książka jest piękna, odkrywcza i świetnie opisana.

Powiedzmy, że znasz wiele wywiadów ze Stanisławem Lemem: książki Tomasza Fiałkowskiego i (nowe, dłuższe wydanie) Stanisława Beresia, artykuły Grzegorza Miecugowa, Przemysława Szubartowicza i wiele innych. Czy mimo tego warto kupować jeszcze książkę Tomasza Lema Awantury na tle powszechnego ciążenia (WL, 2009)?

Tak. I tu mógłbym skończyć omawianie jej, ale może powinieniem dodać: zdecydowanie tak.

Ale nie byłbym sobą gdybym tak szybko z tematem się rozprawił, więc dodam parę słów od siebie i wiele z książki.

Nie znalazłem tam wyznań o miłości w rodzinie, ale całość jest nią przepełniona. Zdjęcia (nawiasem: świetna szata graficzna), ujęcie tematów, wpisany sympatycznym atramentem tekst między liniami... Skromność autora jest aż przesadna. A talenty bez wątpienia ujawnione jakością obserwacji i ich przekazem.

Chcę przedstawić jego uwagi o tym czym było uczenie się w polskiej szkole z czasu Gierka – nie tylko dlatego, że są doskonale podane. Pomagają mi one zrozumieć nieco lepiej zjawiska z polskiego internetu AD 2010, bo można z nich domyślić się czego nie nauczyli się w szkołach dzisiejsi czterdziestolatkowie. Wydaje się, że u niektórych – jak u Tomasza Lema – trwałych szkód to nie przyniosło. Ale obawiam się, że durnota szkoły odbija się we właściwy sobie sposób na przyszłych dorosłych w Kraju.

Ojciec nie ingerował w moją edukację, jednak z jego korespondencji wynika, że w czarnych barwach widział moją przyszłość w PRL-u. Po raz pierwszy interweniował osobiście w drugiej klasie. W sprawach szkolnych pierwsze skrzypce grała matka, ojciec nie bywał na wywiadówkach, ale tym razem matka uznała, że jego obecność może się przydać. Znała jego temperament, toteż zawarli porozumienie: ona będzie mówić, a jego działanie ograniczy się do samej tylko obecności.

Sprawa była poważna: wychowawczyni oznajmiła, że – wraz całą klasą – nie otrzymam promocji do klasy trzeciej, nie znam bowiem „hasła miesiąca”.

Znajomością hasła wykazała się tylko dziewczynka, która własnoręcznie hasło to, wymyślone przez panią wychowawczynię, wycięła z kartonowych liter i umieściła na tablicy w korytarzu.

Daremnie liczyłem, że wyłgam się, recytując poprzednie hasło, które zapamiętałem dzięki temu, że sam wycinałem koślawe litery układające się w napis: POMAGAJMY STARUSZKOM.

Moja odważna sugestia, że być może chodzi o październik, który, jak wiadomo, jest „miesiącem oszczędności”, na nic się nie zdała. Nieznajomość hasła stanowiła bowiem dowód postawy aspołecznej: dzieci, które nie czytają gazetki szkolnej, wyrastają na chuliganów i wichrzycieli.

Ojciec – jak sam wspominał – odegrał wówczas rolę dzikiego brytana. Toczył wkoło błędnym spojrzeniem, przewracał oczami i groźnie powarkiwał. Zgodnie z umową nie rozmawiał z wychowawczynią. Jednak na jego widok pani struchlała, zmiękła, wycofała się na całej linii, okazała empatię itd. Przyznała, że nieznajomość hasła (brzmiało ono „Karmijmy wróbelki”, pamiętam, jakby to było wczoraj) nie powinna stanowić jedynego i decydującego kryterium przy podejmowaniu decyzji o promocji dzieci do następnej klasy.

Później, chcąc uniknąć podobnych szkolnych komplikacji, które zmuszałyby ojca do wypraw do szkoły, haseł i innych Ważnych Napisów uczyłem się na pamięć. W swoim konformizmie nie posunąłem się jednak tak daleko jak kolega, który – żeby mieć na przyszłość spokój – z własnej inicjatywy nauczył się na pamięć składu całego politbiura. Jakież było jego rozczarowanie, kiedy w 1980 roku okazało się, że jego nauka w dużej mierze poszła na marne. Narzekał wówczas na Solidarność.

Wszystkie trzy urywki są wyjęte ze stron 185-190. Gdyby autor dowiedział się o ich zamieszczeniu tutaj i uznał, że są dłuższe niż przyzwoitość recenzencka zezwala, zdejmę je stąd, ale zrobię to ze ściśniętym sercem.

Któregoś dnia wróciłem do domu z kolejną polonistyczną zagwozdką. Zadanie brzmiało: „Sienkiewicz i Żeromski, opowiadanie z użyciem dialogu”. Miałem także wymienić tematy wspólne wszystkim utworom tych autorów.

Nie wiem, co mnie podkusiło, żeby z tym pójść do ojca, prawdopodobnie wypłoszył mnie „dialog”, bo co do wspólnych tematów nie miałem wątpliwości – w szkole wytłumaczono nam to jasno i jednoznacznie.

Obydwa pytania wywołały w nim pewien niepokój, żeby nie powiedzieć – popłoch.

W pierwszym wypadku zasugerował napisanie opowiadania o tym, jak w bliżej nieokreślonym miejscu dochodzi do spotkania Żeromskiego i Sienkiewicza, którzy rozmawiają o swojej twórczości.

W drugim mruknął kilka razy „cholera jasna” i powtarzając z niedowierzaniem – „jak to: wszystkich?” – zadzwonił do swojego przyjaciela profesora Błońskiego, który mieszkał przy tej samej ulicy.

– Janku, jaki jest wspólny temat wszystkich utworów Sienkiewicza i Żeromskiego?

Ojciec machnął ręką, żebym nie przeszkadzał, kiedy usłużnie zacząłem paplać, że chodzi oczywiście o miłość do ojczyzny i piękno przyrody ojczystej. Do głowy przyszła mi jeszcze tęsknota za ową ojczyzną, chociaż nie byłem pewien, czy tęsknota nie była zarezerwowana dla Mickiewicza (Pan Tadeusz) i Sienkiewicza (Latarnik).

– Zwariowałeś? – odpowiedział Błoński. – Nie ma tematów wspólnych dla wszystkich utworów!

– Tak? – odparł ojciec. – Bo widzisz, polonistka mego syna, którą kształciłeś i której dałeś nawet, zdaje się, magisterium, tak twierdzi...

– Ależ zaocznie, Staszku! Ona to magisterium dostała zaocznie!

Tiaaa... wiem co nieco o magisteriach ze studiów zaocznych. Ale też wiem coś o dzisiejszych studiach stacjonarnych, na których promotor opiekuje się jednocześnie kilkudziesięciu pracami magisterskimi, więc myślę, że nie należy narzekać na przeszłość, bo wiele niespodzianek czeka nas w przyszłości.

Innym moim szkolnym nieszczęściem [...] było pojawienie się w naszej szkole pewnej pani. Zacna owa kobieta była niestety niedouczona. Co gorsza, powierzono jej nauczanie biologii, fizyki, chemii oraz – zapewne dla równowagi – obrony cywilnej. Pani najsprawniej radziła sobie z odpytywaniem nas ze stopni wojskowych, natomiast lekcje biologii, fizyki i chemii sprowadzały się do przepisywania podręcznika na tablicy, co czyniła z wielkim mozołem. W podręczniku zdarzały się błędy i literówki, i tak oto dowiedzieliśmy się o „prawie Achimedesa”, przy czym pani twardo stanęła na stanowisku, że ma być „bez r”. Na lekcji biologii zaś pani wykazała się inwencją i w swoich domysłach poszła dalej niż teoria ewolucji; oświadczyła mianowicie, że kurze domowej co roku przyrasta jeden krąg szyjny. Było to swoistą analogią do słojów w drzewach, niezmiernie przypadło nam do gustu i zaowocowało rysunkiem, który jeden z kolegów na przerwie umieścił na tablicy, przedstawiającym sędziwą, dwudziestoletnią kurę z szyją jak żyrafa.

Pytanie do nikogo (no bo komu niby je zadać...): czy w Polsce ludzie uświadomią sobie kiedyś, że nauczycielami powinny zostawać osoby inteligentne, wykształcone i z bardzo wysokimi standardami etycznymi?