Mieliśmy też słynną, sprowokowaną przez Katarzynę Wielką, osiemnastowieczną debatę o istnieniu Boga między Eulerem, wielkim szwajcarskim matematykiem, a Diderotem, jednym z najwybitniejszych encyklopedystów Oświecenia (a może raczej mogliśmy mieć – to chyba legenda). W każdym razie, jak głosi opowieść, pobożny Euler nieznoszącym sprzeciwu tonem zaatakował ateistę Diderota. Sztych był prosty: „Monsieur, (a+bn)/n=x, a zatem Bóg istnieje! Słucham!”; w często przytaczanej wersji tej anegdotki Diderot wyraźnie się wypłoszył i, jako że nie był matematykiem, nie odważył się zaprzeczyć Eulerowi. To jednak bajka – B.H. Brown już w roku 1942 przypomniał, że Diderot w rzeczywistości był zupełnie niezłym matematykiem i na pewno nie dałby się pokonać klasycznym „Dowodem z Olśnienia Nauką” (w tym wypadku matematyką).

Cytuje to Richard Dawkins w  Bogu urojonym (tłum. Piotra J. Szwajcera) w trzecim rozdziale Dowody istnienia Boga. Dziwne. Mogę zrozumieć Carla Sagana, że zamieszcza historyjkę w Umyśle Broca (na początku Rozdziału 8, w wersji pożyczonej od Augustusa de Morgana), bo gdy składał książkę do druku w 1974 roku nie mógł sobie poguglować. A artykuł wyjaśniający szczegóły tej historyjki, choć wydrukowany 20 lat wcześniej, był umieszczony w piśmie matematycznym (The American Mathematical Monthly), którego mógł nie zauważyć. Ale Dawkins w roku 2006 mógł przykazać któremuś pomocnikowi sprawdzenie szczegółów i po przeczytaniu paru stron niezbyt znanego autora mógłby stracić chęć do opowiadania starej ploty z nalotem przeróbek.

A właściwie ten autor jest nieznany i znany. Richard Gillings jest cytowany gdy mówią o matematyce w starożytności. Jego Matematyka za Faraonów (Mathematics in the Time of the Pharaohs) z 1972 roku przyniosła zmierzch mitowi, że w porównaniu z matematyką grecką to, co było przedtem, a szczególnie w Egipcie, nie miało wagi. Odczytanie i zrozumienie Papirusa Rhinda przyniosło moment dumy Czarnym, że to w Afryce tysiąc lat przed Pitagorasem rozwijano tak wyrafinowane i trudne technicznie rozumowania.

Jego wcześniejsza o 18 lat notka The So-Called Euler-Diderot Incident unika ocen, bo sama narracja, przytoczenie kolejnych wersji tej bzdurki mówi za siebie. Więc powtorzę za nim co ważniejsze dane, ale ponieważ dostęp do archiwów pisma AMM jest ograniczony, dla zainteresowanych zostawiam tutaj kopię artykułu.

Otóż Denis Diderot był autorem także prac matematyczno-fizycznych; Gillings cytuje trzy z nich: Sur la tension des cordes, De la developpante du cercle oraz Résistance de l'air au mouvements des pendules. To na początek. W Rosji był w okresie 1773-74 jako bibliotekarz zakupionej od niego samego przez carycę Katarzynę II biblioteki. A Leonard Euler, syn pastora, był religijny i trudno sobie wyobrazić, by robił takie kpinki z dowodu na istnienie Boga.

Oryginał umieścił Dieudonné Thiébault we Wspomnieniach dwudziestu lat pobytu w Berlinie (Souvenirs de vingt ans de séjour à Berlin) opublikowanych w 1804 roku, 3 lata przed śmiercią. Nawiasem, angielskie tłumaczenie Wspomnień z 1806 roku nie zawiera już tej historyjki. Tiébault pisał, że rzecz była powszechnie akceptowana w północnej Europie, ale dzisiejsi historycy sądzą, że wymyślił to nieznoszący Diderota pruski król Fryderyk II.

Do oryginału Augustus de Morgan dołożył w 1872 roku zwrot o tym, że dla Diderota matematyka była hebrajskim. A także symbol „z” z mianownika przetworzył na „n”. W swoich Men of Mathematics w 1937r. E.T.Bell przerobił hebrajski na chiński. W oryginale mowa o rosyjskim filozofie, uczonym matematyku i wybitnym członku Akademii – wskazuje to na Eulera, ale go nie nazywa po imieniu. Reakcja Diderota miała być zrównoważona, bowiem zrozumiał, że głupota niby-argumentu ujawniała złą wolę, a stąd i przyszłe kłopoty, więc postanowił w jakiś czas potem wyrazić chęć powrotu do Francji. Dostał zezwolenie z opłatą kosztów podrózy plus 50 tys. franków.

Reasumując: nawet jeśli Fryderyk II zlepił knota, Thiébault przedłożył go tylko raz i to dość rozważnie. Parę osób o bardzo słynnych nazwiskach dopisało się do anegdoty – i nawet wyraźnie w nią nie wierząc, inne osoby o bardzo słynnych nazwiskach nadal ją powielają.

A z oddali widać, że ma to tyle sensu co historia, że Bolesław Bierut był Żydem Rotenschwanzem.