Dziś miało być coś zupełnie innego. Ale czas i ja chodziliśmy bez wspólnych wskazówek i rozleźliśmy się. Dlatego pokażę coś, co mam gotowe w komputerze. Może to znasz, ale jest tak dobre, że da się przeczytać wiele razy. Recenzja filmu. Nie, nie oglądałem go, bywają filmy, do których nawet tak wyśmienita recenzja mnie nie zachęci. A więc pożyczka: Umberto Eco, Rak, esej ze stron 306-309. Oryginał opublikowany w „L'Espresso” w kwietniu 2004 roku.

A więc tak, obawiając się serii pytań i chcąc załatwić sprawę raz na zawsze, poszedłem obejrzeć Pasję Mela Gibsona. I to z wyprzedzeniem, w obcym kraju (gdzie przynajmniej oglądania filmu zakazano nieletnim), bo przecież na ekranie i tak mówią po aramejsku, toteż można zrozumieć najwyżej Rzymian, którzy krzyczą: „I!”, żeby powiedzieć „Spadaj!”

Muszę od razu wyznać, że film, technicznie bardzo dobrze zrobiony, nie jest (o czym w ostatnich tygodniach często i bezmyślnie dyskutowano) wyrazem antysemityzmu, czy też chrześcijańskiego fundamentalizmu, obsesyjnie owładniętego mistyką krwawego poświęcenia. To tylko zwyczajny splatter, film, który ma zrobić kasę, proponując widzom tak dużo krwi i przemocy, że Pulp Fiction wydaje się przy nim kreskówką dla przedszkolaków.

Filmy rysunkowe w rodzaju Toma i Jerry'ego korzystają z wzorca opowiastki, której bohaterowie zostają rozsmarowani przez walec drogowy i przeniesieni na CD, wypadają z wieżowca i rozbijają się na drobne kawałki, zostają zmiażdżeni przez drzwi. Tyle że tutaj płynie znacznie więcej krwi, całe hektolitry krwi, którą wyraźnie dowiozły na plan cysterny, napełnione dzięki staraniom wampirów z całej Transylwanii.

To nie jest film religijny. Wizerunek Jezusa nie odbiega od obrazu wyniesionego z nauk do Pierwszej Komunii i karmi się z góry przyjętym założeniem, że Chrystus był dobry. Jego stosunki z Bogiem Ojcem są histeryczne i całkowicie świeckie, równie dobrze mogłyby obrazować stosunki Charliego Mansona z Szatanem, ale tutaj nawet Szatan przemyka się chyłkiem, przebrany za małego pedzia, a wobec tak wielkiego marnotrawienia czerwonych krwinek w końcu on również czuje się nieswojo. Z drugiej strony najmniej przekonująco wypada finałowa scena zmartwychwstania, także rodem raczej z tablic anatomii niż z dzieła Summa theologica.

Ten film nie ma nic wspólnego z wysublimowaną powściągliwością Ewangelii, pokazuje wszystko to, co Ewangelie przemilczają, żeby pozwolić wiernym na bezgłośną medytację nad największym w historii ludzkości poświęceniem, a tam, gdzie Ewangelie ograniczają się do powiedzenia, że Jezus został poddany chłoście (po trzy słowa u Mateusza, u Marka i u Jana, ani słowa na ten temat u Łukasza), Gibson każe go najpierw biczować trzcinami, potem w ruch idą nabite żelaznymi kolcami rzemienie, wreszcie drewniane pałki, aż stan finalny budzi u publiczności skojarzenia z maksymalnie zbitym mięsem, które wygląda jak niedosmażony hamburger.

Nienawiść Gibsona do Nazareńczyka musi być niewyobrażalna, kto wie, jakie dawne urazy wyładowuje on na coraz bardziej skrwawionym ciele Jezusa, i całe szczęście, że filologia na to nie pozwala, inaczej nie omieszkałby mu podłączyć do jąder elektrod i na dokładkę zaaplikowałby jeszcze lewatywę z ropy naftowej. Właśnie dzięki takim zabiegom powinno się w mniemaniu niektórych odczuwać zdrowy dreszcz w obliczu Ocalenia. Może i tak.

Czy jest to film antysemicki? Jeżeli miał powstać splatter według receptury westernu, role musiały być jednoznaczne: dobry występuje tu przeciwko złym, a źli powinni być tak źli, że bardziej już nie można. Ale jeżeli w rolach złych charakterów obsadzono tutaj kapłanów ze świątyni, to jeszcze gorsi są Rzymianie, typu Czarny Piotruś, który z szyderczym śmiechem przybija Myszkę Miki do krzesła tortur.

Zapewne Gibson powinien był pomyśleć o tym, że obsadzenie Rzymian w roli złych (zresztą podsunął nam to już Asterix) nie grozi podpaleniem Kapitelu, podczas gdy w przypadku Żydów należy zachować większą ostrożność. Ale od kogoś, kto zamierza nakręcić splatter, nie można oczekiwać zbyt wiele. Całe szczęście, że zdjęty skrupułami, pokazał po trzech prawie dobrych Żydów i Rzymian, którym coraz to nasuwają się wątpliwości (patrzą na publiczność, jakby chcieli zapytać: „Czy my czasem nie popadamy w przesadę?”), ale nawet ich wahanie służy wyłącznie spotęgowaniu wrażenia, że wszystko w tym filmie jest nieznośne, jeżeli już wcześniej nie dopadły was mdłości na widok tego, co wytryskuje spomiędzy żeber.

Gibson w lot chwyta myśl, że Jezus musiał cierpieć, i podobnie jak Poe, który uważał, że najbardziej wzruszającą i romantyczną sceną jest śmierć pięknej kobiety, przeczuwa, że najbardziej kasowy splatter powinien przepuścić Syna Bożego przez maszynkę do mięsa. Świetnie mu to wychodzi, i muszę powiedzieć, że kiedy Jezus wreszcie kona i przestaje nas dręczyć (lub epatować) swoją męką, i kiedy zrywa się huragan, a ziemia drży i rozrywa się zasłona Świątyni, ogarnia nas niejakie wzruszenie, ponieważ w tym momencie, choćby nawet w formie meteorologicznej, odczuwamy podmuch owej transcendencji, której filmowi tak nieszczęśliwie brakuje.

Tak, i właśnie wtedy daje się słyszeć głos Boga Ojca. Ale zdroworozsądkowy widz (a również, mam nadzieję, i wierny) zrozumie, że Bóg Ojciec właśnie wściekł się na Mela Gibsona.

Glosa

Ten mój Zapisek na pudełku od zapałek wywołał na internetowej stronie tygodnika „L'Espresso” ożywioną dyskusję. Jak było do przewidzenia, jedni byli za, drudzy przeciw. Ale wśród licznej rzeszy tych, którzy byli przeciw (pominę takich, którzy wręcz oskarżyli mnie o to, że stałem się longa manus żydowskiego lobby), większość była zdania, że ironizuję na temat Męki Chrystusa (tej historycznej), a nie na temat Pasji Gibsona.

To znaczy, że nie potrafili dojrzeć różnicy między Chrystusem z filmu a Chrystusem z Ewangelii. Oni nie patrzyli na aktora, który wcielił się w postać Jezusa, oni ujrzeli Jezusa z krwi i kości.

Utożsamić wyobrażenie z Rzeczą Samą – to jedna ze współczesnych form bałwochwalstwa.

W każdym razie winien jestem wdzięczność czytelnikowi, który napisał: „Drogi Umberto, nigdy Ci nie wybaczę, że opowiedziałeś mi zakończenie filmu”.