To były łatwe czasy na skomplikowane życiorysy. Urodzony w Sopocie, odrzucał styl życia ojca-bankiera (nawiasem, Holendra), i zapewne to go pchnęło do komunizmu. Mieszkał z matką (pół-Żydówką) w Wiedniu i był jako nastolatek pacjentem Freuda. Niedługo, bo przyznał się doktorowi, że wymyślał swoje sny. Wkrótce oddał talent i inteligencję fizyce. Mając 26 lat Fritz Houtermans był w Getyndze jedną z gwiazd naukowych.

Rasowe prawa Hitlera z 1933 roku nie od razu przekonały go do opuszczenia Niemiec, ale wyjechał w końcu do Cambridge, skąd wreszcie wybrał się do kraju swoich snów, do Związku Radzieckiego.

Tam niestety zaśmiał się z żartu o gospodarzu, chozjainie, więc wkrótce przyznał się enkawudzistom, że był trockistą i niemieckim szpiegiem. (Jego odsiadka jest powiązana z historią Weissberga, ale tę opowiem przy innej okazji, zresztą jeszcze nie skończyłem czytać jego autobiografii „Oskarżony”; jeden z moich dziwniejszych zakupów, choć nadjedzony przez termity, to odpłakałem żądaną cenę, bo to trudne do znalezienia tutejsze wydanie z 1951 roku. Aha, obecne opowiadanie to skutek lektury ósmego rozdziału Thomasa Powersa „Heisenberg's War”). Na jego szczęście dwaj panowie ministrowie podpisali w 1939 roku pakt (mniej szczęśliwie pamiętany w Polsce) i jako wyraz wiecznej przyjaźni NKWD przekazało Houtermansa pod opiekę Gestapo. Tam go uratowali czyści rasowo przyjaciele i dostał zatrudnienie w programie nuklearnym. I wtedy powiadomił telegramem (wysłanym ze Szwajcarii) Wignera w Stanach: „spieszcie się, jesteśmy blisko”. W 1945 roku wrócił do Getyngi.

Zagadkę frapującą wiele osób o tym jak słynna grupa Węgrów z von Neumannem, Wignerem, Szilardem i Tellerem pośrodku, mogła tak odmienić świat, wyjaśniał prosto: to byli w istocie Marsjanie, i udawali Węgrów, żeby nie rozpoznano ich marsjańskiego akcentu. Wikipedia cytuje książkę „Leonium und andere Anekdoten um den Physikprofessor Dr. F. G. Houtermans” w której na 40 stronach są zebrane różne jego próbki poczucia humoru. Szkoda, że nie w tym języku co (mi) trzeba...

Osobiste życie też było należycie skomplikowane, wystarczy powiedzieć, że jego żony, trzecia i pierwsza, były tą samą osobą. Ale tak naprawdę, chciałem opowiedzieć jego jeden dowcip, związany z ową ćwiartką jego żydowskiego pochodzenia, z którego był bardzo dumny. Powtarzał swoim przyjaciołom: „kiedy wasi przodkowie jeszcze żyli na drzewach, moi już fałszowali czeki”.

Czemu my nie mamy zdolności do śmiania się z siebie?

Może siedzenie na drzewach źle nam podziałało na humor?