1. Ucieczka portugalskiego dworu do Brazylii,
2. Pedro I ogłasza się cesarzem.
3. Teraz: niepokoje, a co z niewolnictwem?

Anyway, brazylijski przedstawiciel w Stanach przysiągł, że niezadługo cesarz zaprzysięgnie Konstytucję i że do czterech okrętów francuskich wcale nie dołączy 15 innych, czyli wszystko jest w stanie pełnej normalności.

I na 25 maja 1823 roku wyznaczono audiencję, na której pan José Silvestre Rebello odczytał zacytowany już wcześniej dokument z podziękowaniami.

Wspomniane wahania amerykańskiej Republiki co do stosowności popierania nowo namaszczonych głów miały, jak się okazało, nieoczekiwaną wagę: uznano, że będzie to dobrym sygnałem dla Świętego Przymierza. Republika wykazywała tym, że nie faworyzuje form rządu, oznaka dojrzałego nastawienia. Koniec podejrzeń o eksport rewolucji.

Negocjacje z ostatniej chwili koncentrowały się na kwestii handlu niewolnikami – i miało się później okazać, że problem zatruwał zdarzenia całego XIX wieku.

Opis stanu rzeczy w kwestii nastawień do handlu ludźmi wymagałby cofnięcia się przynajmniej do XVIII wieku, gdy po wygranej wojnie z Hiszpanią traktat z Utrechtu z 1713 roku zapewniał Wielkiej Brytanii monopol transportu niewolników do hiszpańskich kolonii. Choć temat jest jednym z kluczy do rozumienia dzisiejszego świata, nie w moich siłach i zamiarach jest zmierzyć się z nim, a jeszcze mniej w blogowych notkach. Przeskoczmy więc ponad efektami Wojny Siedmioletniej (kto z kim kiedy? A po co to Polakom, prawda?) wzmacniającej ten monopol na cały Atlantyk, by znaleźć się w roku 1807 gdy Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zakazują handlu nowymi niewolnikami. Pod wpływem brytyjskim Kongres Wiedeński w 1815 roku podejmuje podobną decyzję. Nie wolno więcej. Na półkuli północnej.

Naciski Stanów na Brazylię nie mogły być zbyt przekonujące, skoro w różnych stanach i wśród członków rządu nie było jednomyślności na ten temat. Nieocenione są tu instrukcje rządu Republiki dla swoich reprezentantów w Imperium, bowiem są jasne, uczciwe i odzwierciedlające złożoność sytuacji. Jedna z nich, już z 1835 roku, zawiera takie zwroty:

Nie ma wątpliwości, że Anglia stara się zlikwidować domowe niewolnictwo na całym amerykańskim kontynencie.

Trudno sobie wyobrazić jakie ma tu motywy, zapewne chce zniszczyć konkurencję niewolniczej pracy napotykaną w jej niektórych koloniach wytwarzających cukier, bawełnę i ryż. Tak ważna inicjatywa wychodząca od tak wielkiej potęgi nie może być przypisana czystemu odczuciu humanitarnemu lub filantropii. Ale jakie by nie były motywy, ten rząd musi to widzieć z dużym niepokojem. Instytucja niewolnictwa istnieje w dwunastu Stanach naszej Unii i jest tak powiązana z wewnętrzymi systemami, że nie może być zmieniona bez poważnego ryzyka społecznych niepokojów. I wszystko, co dotyczy sąsiedniego kraju nieuchronnie wpływa i na nas.

Podaj jakiś rok z XIX wieku i prawdopodobnie odnajdziesz jakieś traktaty, umowy i zobowiązania zawarte wtedy między morskimi potęgami, dotyczące zakończenia handlu niewolnikami. Na przykład 1820 – statut równający w Stanach przewożenie niewolników z piractwem, czyli wnoszący groźbę kary śmierci. No, wzruszające, ale gdy odkrywasz, że pierwszym kapitanem powieszonym za to był Nathaniel Gordon wiozący niewolników z Kongo i że zdarzyło się to w roku 1862, zerknięcie na listę zdarzeń od razu zasugeruje, że mogło być to bardziej związane z Wojną Secesyjną niż z szacunkiem dla mającego 42 lata prawa.

Podejrzane też było, że marynarka brytyjska nie uniemożliwiała załadowania niewolników na wybrzeżach Afryki na statki płynące pod różnymi flagami, ale wyłapywała je na oceanie. Nie chodziło tu tylko o nagrody za dzielny akt wyegzekwowania konwencji prawnych, ale także o techniczne rozwiązanie: zamiast odwieźć niewolników do Afryki, przewożono ich do Gujany, do Demerara (bardzo miłe skojarzenie z brązowym cukrem, prawda) gdzie spędzali przy pracy 5 lat – za karę za to, że byli na statku niewolników. A potem ich odwożono do Afryki. Do Sierra Leone, bo jak wiadomo, stamtąd biorą się Czarni.

Ale często nie dochodziło do powrotnej podróży, bo właściciel plantacji kończył administracyjne życie niewolnika i odnawiał go jako zupełnie nowego przybysza. Sprytne, prawda?

Wśród hipotez czemu tak dzielnie Wielka Brytania sprzeciwiała się niewolnictwu godna uwagi jest też hipoteza wysunięta przez Marcelo Raffaelli, autora książki, na której się tu opieram. Otóż, mogło też chodzić o stworzenie warunków, w których wolni obywatele emigrują i pracują na siebie, bogacąc się z czasem i stając się konsumentami dóbr wytwarzanych w macierzy.

Która hipoteza jest prawdziwa? Humanitaryzm? Hipokryzja? Chęć zakończenia z niewolnictwem u konkurencji? Stawianie na utworzenie nowych, obywatelskich społeczeństw?

Chcąc – nie chcąc wynosimy ze szkół nastawienia odbiorców mądrości ze sciaga.pl czy czegoś podobnego. Przyczyna jest taka, ten był pozytywny, a tamten nie. Chyba jednak, skoro rzecz dotyczy wielomilionowych społeczeństw, lepiej jest przyjąć, że wszystko było prawdą, grupy miały sprzeczne cele i przez długie lata ścierały się i nie ma wyraźnych kandydatów tylko na niebo lub tylko na piekło. Wykupiono wszystkie proste odpowiedzi, nie mam nic prostego w zapasie.

A jak wygląda „niewolnik a sprawa polska”? Przyznaję, że momenty najostrzejszego rozdrażnienia przeżywałem znajdując w polskim internecie wywody ludzi mających tytuły uniwersyteckie, podtrzymujących, że lepiej, by taki Czarny umarł w niewoli, ale dzięki temu ochrzczony szedł do nieba.

Minęło parę lat i odbieram to trochę spokojniej. Po prostu tendencja indywidualna do choroby psychicznej, do nieczułości, obojętności, pogardy dla Innego, związała się z potworną, nazistowską wersją katolicyzmu, który mruczy w kościele o miłości i po wyjściu na podwórko ryczy o nienawiści. Chorzy ludzie, chory Kraj. Może wyjdzie z tego, może nie. Za wcześnie na obstawianie pól w tej ruletce. Ale prognozy nie są najlepsze.