Niechętni zmienianiu oglądu świata z powodu nowych bodźców mogą ćwiczyć na recenzji filmu Tropa de elite jak dojrzeć to, co już się zna – i nic więcej. Pisze polski krytyk:

film Brazylijczyka José Padilhy to przecież nic innego niż łopatologiczne kino akcji, obraz skorumpowanej policji skrojony na miarę hollywoodzkiej sensacji.

Drobna ale wymowna uwaga o fonetyce. Zestaw liter „lha” czyta się w portugalskim „lja”, więc dopełniacz nazwiska po polsku brzmi „padilji”; wstawienie tam igreka sugeruje, że czytelnik ma zakrztusić się jakimś zwarciem krtaniowym z wymową dźwięcznego „ha”. Jeśli recenzent uzna, że na takie belferskie fanaberie szkoda czasu, bo on i tak wie lepiej, to niech mu tam.

Pierwszy film tego reżysera i od razu Srebrny Niedźwiedź w Berlinie. W 2008, dokładnie 10 lat po innym niezapomnianym filmie brazylijskim, „Central do Brasil”, który też zdobył tę nagrodę.

W filmie akcja jest aż za energiczna, ale recenzent przenika pustkę treści:

A jednak "Tropa de Elite" wywołuje odbiór zadziwiająco obojętny – dramat zastępują tu toporne tezy, bohaterów – puste figury.
[...]
Nic z tego bełkotu nie wynika, ale to właśnie metoda reżysera: odwołuje się do Foucaulta, przywołuje Jana Pawła II (to on w pewnym sensie jest tu katalizatorem tragedii – „zachciało mu się” w czasie wizyty w Rio de Janeiro zamieszkać blisko slumsów) ...

Trzeba będzie opowiedzieć o co tu chodzi. To nie ujawni przedwcześnie rozwiązania zagadki, bo nie ma tu zagadki, są problemy – i co gorsza nie ma dla nich rozwiązania. A o jaki „bełkot” z Foucaultem chodzi, powiem później.

Rio de Janeiro, rok 1997, JPII ma spędzić noc u stóp jednej z faveli. Policja (która zazwyczaj żyje w symbiozie z rządzącymi na wzgórzach szefami handlu narkotykami) podejmuje wielomiesięczną akcję ochronno - represyjną. Ale to jest partactwo. Specjaliści nie wdzierają się do wnętrza faveli strzelając na wszystkie strony.

Specjaliści to BOPE, Batalhão de Operações Policiais Especiais (Batalion specjalnych operacji policyjnych), raczej „Oddział elitarny”, a nie „Jednostka elitarna”. Właśnie dlatego, że poczucie przynależności do grupy jest tam tak ważne, polski tytuł filmu nie wydaje się dobry.

Żeby wygrać z czołówką bandytów, ćwiczących od przedszkola sztukę przeżycia w świecie zbrodni, trzeba stać się co najmniej tak bezwzlędnym jak oni. I na to jest niewiele czasu. Trening jest dużo okrutniejszy niż film to pokazuje. Bliski mi człowiek, który przetrwał taki kurs wojny w obozie zmontowanym w Amazonii, opowiada o wszelkich okrucieństwach, które znają z pewnością czołówki typu SWAT z każdego kraju. W filmie jest wymiotowanie z żarciem wprost z ziemi, nie ma defekacji i oddawania moczu do kałuży, w której leżą zanurzeni koledzy. Tylko parę procent uczestników kończy kurs. Wśród nich prawie wszyscy kończą bardzo źle w ciągu kilku lat. Pijaństwo, rozwody to codzienność.

Wróćmy do filmu. To nie jest fabuła z Hollywood. Podstawą są wspomnienia, które przekazał reżyserowi Rodrigo Pimentel, były oficer BOPE. W filmie role nabierają cech indywidualnych dzięki paru bardzo dobrym aktorom, niektórzy z nich to naturszczyki, ale w istocie to prawie esej socjologiczny. Grają cztery grupy: handlarze narkotyków, „zwykła” policja, BOPE i studenci z uprzywilejowanych warstw z Rio. Łącznikiem trzech ostatnich grup jest czarny policjant (właśnie nie-zawodowy aktor), który wchodzi do BOPE ale też studiuje prawo. A wydział prawa to też elita, tym razem studencka.

Jest w filmie znamienna scena, gdy na zajęciach prawa teorie Foucaulta o instytucjach represji wywołują dyskusję o brazylijskiej policji. „Policja zawsze jest przeciwko biednym i słabym” – mówi młody chłopak. „Najpierw zastrzelą, a potem sprawdzą, kto był przestępcą” – dodaje ktoś inny. „Jesteście pod wpływem tendencyjnych mediów” rzuci w końcu Matias. „Wy z bogatych domów Południowej Dzielnicy oburzacie się, a jednocześnie na każdej imprezie palicie jointy. Czy wiecie, ile dzieciaków z powodu waszego zielska przechodzi na stronę przestępców albo ginie?”

Mierne tłumaczenie pomaga w bełkotaniu. W filmie bohater mówi: „Quantas crianças nós vamos perder para o tráfico para que o playboy possa enrolar o seu baseado?” Co znaczy: „Ile dzieci stracimy dla handlarzy narkotyków po to, żeby playboy mógł zapalić swego skręta?” A skoro już o języku, recenzent nie dosłyszał frazy, rozwalającej teorię o Hollywood, zdumiewającej i niepokojącej. W czasie ciężkich ćwiczeń oddział BOPE nie śpiewa o Maryni ale wykrzykuje refren: „No BOPE tem guerreiros que acreditam no Brasil”. „W BOPE są wojownicy wierzący w Brazylię”.

Wprowadzenie Foucaulta ma być wedle recenzenta bełkotem. To określenie upewnia mnie, że nigdy nie zetknął się z elites cariocas, elitami z Rio de Janeiro. I co jednemu widzi się bełkotem, drugiemu może być ścisłym zapisem stanu umysłów. Nie tak dawno tv pokazywała filmik nagrany ukrytą kamerą z jednego z tych mieszkań z dzielnicy Copacabana, które warte są miliony dolarów, gdzie pijana i znarkotyzowana elita czyli rozwydrzona gówniarzeria bawiła się rzucaniem doniczek na chodnik z wysokości 30 metrów. Bo to jest bardzo śmieszne.

To oni w szlachetnych porywach pojawiają się na podmiejskich balach punk (brak przesądów, prawda?), w manifach o prawa ludu zwykłego i homoseksualnego, to oni znają na pamięć teorie Foucaulta o mikro-sieciach i to oni są wśród najwierniejszych klientów narkotyków. Tzw. prosty lud używa cracka, jeszcze gorsza biedota zdaje się na klej i alkohol. Kokaina i inne wyrafinowane pomysły to elita. Brazylijska elita. Lekarze, adwokaci, przemysłowcy. Bogaci studenci najlepszych (a darmowych) uniwersytetów federalnych.

Nie zachęcam do obejrzenia filmu. Jak można zachęcać kogoś do bólu? I do słuchania zaśpiewu: „Homem de preto, o que é que você faz? / Eu faço coisas que assustam satanás” („Co robisz, człowieku na czarno ubrany?/ Robię rzeczy, które wystraszą szatana”). Ale – rekord piractwa – mówią, że grubo ponad milion nielegalnych kopii filmu rozsprzedano w Brazylii.