Może znasz to piękne i krótkie sformułowanie Wernera Heisenberga o szkole pitagorejskiej:

Here has been established the connection between religion and mathematics which ever since has exerted the strongest influence on human thought. The Pythagoreans seem to have been the first to realize the creative force inherent in mathematical formulations. Their discovery that two strings sound in harmony if their lengths are in a simple ratio demonstrated how much mathematics can mean for the understanding of natural phenomena. For the Pythagoreans it was not so much a question of understanding. For them the simple mathematical ratio between the length of the strings created the harmony in sound.

Już przełożyłem to kiedyś na portugalski i chciałem uniknąć trudu przetwarzania tych poetyckich i trafnych zwrotów na polski. Ucieszyłem się, że jest w Sieci tłumaczenie „Physics and Philosophy” na nasz język i to sygnowane nazwiskiem nie byle jakiego specjalisty: Stefan Amsterdamski. Zerknąłem na tłumaczenie – i wydarły mi się okrzyki, których nie zreprodukuję tutaj. Po prawdzie, przytaczać owe „tłumaczenie” to też nieprzyzwoitość:

Pitagorejczycy powiązali religię z matematyką, która od tego czasu zaczęła wywierać wielki wpływ na rozwój myśli ludzkiej. Jak się wydaje, byli oni pierwszymi myślicielami, którzy uświadomili sobie twórczą potęgę matematyki. Odkryli oni, że dźwięki dwóch strun harmonizują ze sobą, jeśli długości tych strun pozostają w pewnym określonym stosunku wzajemnym. Świadczyło to o tym, że matematyka może w wielkim stopniu przyczynić się do zrozumienia zjawisk przyrody. Jednakże dla pitagorejczyków nie to było najważniejsze. Za najbardziej istotne uważali to, że prosty stosunek matematyczny długości strun tworzył - jak sądzili - harmonię dźwięków.

Ten fragment mógłby służyć za początek seminarium pt. „Nie tłumacz skoro nie rozumiesz”. Czy to był jedyny passus czy też średnia chałturalna tego uczonego? Zerknąłem na pierwszą stronę tekstu. Zdanie

When the world has adjusted itself in its political structure to the new technical possibilities, what then will remain of the influence of modern physics?

tak zabrzmiało po polsku:

W jakiej mierze i na co fizyka miałaby wpływ, gdyby struktura polityczna świata została przystosowana do nowych możliwości technicznych?

Słabiutko to oddane, ale tłumaczenie następne zdania to grzech kardynalny, bo

To answer these questions, one has to remember that every tool carries with it the spirit by which it has been created.

przepoczwarzyło się w

Aby odpowiedzieć na te pytania, należy przypomnieć, że wraz z produkcją nowych narzędzi zawsze rozpowszechniają się idee, dzięki którym zostały one stworzone.

Czyżby Heisenberg studiował wieczorowo marksizm-leninizm? A można było choćby tak to oddać: „każde narzędzie niesie w sobie ducha, któremu zawdzięcza swe stworzenie”. Czy chodziło o ucieczkę przed duchem?

I równie obrzydliwa zmora nieco później, ważkie zdanie

But the change in the concept of reality manifesting itself in quantum theory is not simply a continuation of the past; it seems to be a real break in the structure of modern science.

staje się przeżutą przez chory żołądek językową masą:

Natomiast zmiana sensu pojęcia rzeczywistości spowodowana przez mechanikę kwantową nie jest skutkiem kontynuacji dawnych idei; wydaje się, że jest ona zmianą przełomową, która naruszyła dotychczasową strukturę nauki.

Przecież Heisenberg nic nie mówi o „skutkach”. Ani o „sensie pojęcia”!

Wystarczy. Nie będę więcej cierpiał. Wszystko mi jedno czy prof. Amsterdamski miał kryzys finansowy czy podpisał się pod przekładem swego studenta. Czytelnik tego polskiego wydania dzieła Heisenberga powinien wiedzieć, że zakpiono sobie z autora i z czytelnika – i że dopóki nie podniesie się kultura wydawnicza w tym kraju, czytanie tłumaczeń może być działaniem bardzo ryzykownym dla umysłu.

A mojego czytelnika, który może pomyśleć, że zamieniam się w pełnego mizantropa, powiadamiam: jestem nim od maleństwa, ale umiem uszanować jakość, gdy ją dostrzegam. Owszem, objechałem (cichutko, bo co będę głos nadwerężał) denne krajowe tłumaczenie Roberta Pirsiga, ale z szacunkiem mówiłem o tłumaczeniu książki „Oko za oko”, dokonanego przez Romana Palewicza. Nie ma on tytułu profesora, ale za to ma ucho i zna oba użyteczne tu języki.