początek relacji powyżej

Nadleśnictwo Jana Morawskiego było w miejscu zwanym Królewski Most, w pobliżu Kosowa Poleskiego. Sądząc ze zdjęć, był to ładny dom z drewnianych bali, mieszczący zarówno biuro, jak i mieszkanie. Nie wiem ile Jan Morawski mógł zarabiać. Matka pamięta tylko tyle, że dodatek na utrzymanie konia wynosił 70 złotych, co pokrywało koszt karmy i opłacenie chłopaka, który tego konia doglądał. Koń zaprzęgany był do bryczki, co zapewniało dość luksusowy na owe czasy sposób poruszania sie. Później Jan miał do dyspozycji także motocykl. Nadleśniczy oprócz pensji dostawał znaczny obszar ziemi pod uprawę. Był to więc taki mały folwark, pełen służących i parobków. O zwyczajach wtedy panujących świadczy pewien niby drobny szczegół. Gdy matka udawała się do Warszawy do szkoły, „służba” całowała ją na pożegnanie w rękę. Nie ma się co dziwić, że nie wszyscy kochali „polskich panów”.

Okazuje się , że chociaż Jan Morawski mieszkał w tak atrakcyjnym miejscu i zajmował wysoką pozycję, prawie nigdy nie polował, bo polowania były bardzo mocno reglamentowane. Pochodził z rodziny niezwykle lojalnych zarządców, czyli nie było mowy o łamaniu przepisów. Matka więc nie mogła się doczekać obiecanego, a modnego wtedy kołnierza z lisa. Jan miał mało czasu, a prawo do polowania na lisa dawane było na bardzo krótko. Wytłumaczeniem tego był fakt, że nadleśnictwo obejmowało obszary przeznaczone na polowania dla najwyższych dygnitarzy, własnych i obcych, w rodzaju Goeringa. Nieco może zastanawiać, że tak młody człowiek zostaje nadleśniczym w tak ważnym miejscu.

Jan zostaje zwolniony z wojska w styczniu 1921 roku w stopniu podporucznika, ale systematycznie przez cały czas aż do wybuchu wojny wkłada regularnie swój ułański mundur i udaje się „na ćwiczenia”. Jednak nie wraca obłocony, bo cały czas spędza w hotelach, chyba także w Warszawie. Dziwią się tylko poniektórzy, że nie awansuje i pozostaje przez cały czas zaledwie podporucznikiem.

Odbywa też jakąś dziwną podróż do Berlina, chociaż nie w mundurze. Podróż wydaje mi się dziwna, bo Berlin nigdy nie był miastem ciekawym dla turystów. Zresztą nasz bohater nigdy żadnych turystycznych podróży nie odbywał. Jedzie w tę podróż w towarzystwie innych ludzi, ale bez żon, co się zwykle z turystyką wiąże. Niemiecki musiał znać, bo przecież uczył się języków obcych, zarówno w szkole, jak i na studiach, a poza tym jego żona była Niemką z Łotwy. Może chodziło o organizowanie polowań dla dygnitarzy Rzeszy?

Parę lat przed wojną Jan Morawski awansuje na „inspektora lasów państwowych” w Białowieży. Dostaje do dyspozycji jedną z willi w Parku Pałacowym w pobliżu dyrekcji lasów państwowych. Sądząc z opisu był to bardzo duży i elegancki dom. Gdy dawno temu odwiedziłem to miejsce widziałem te wille jeszcze stojace i w bardzo dobrym stanie. Musiało to więc być znaczące stanowisko.

Trudno powiedzieć dokładnie jaki był zakres władzy takiego inspektora. Cała dyrekcja obejmowała wielki obszar leśny. Jemu osobiście podlegała podobno cała Puszcza Białowieska plus coś tam jeszcze. Matka już wtedy mieszkała oddzielnie, więc zna mało szczegółów.

Wybucha wojna, Jan zostaje zmobilizowany, ale szybko wraca do siebie. Sowieci zapewniają go, że mu ufają i niemal zmuszają do pozostania na tym samym stanowisku chyba aż do lutego 1940, gdy zostaje aresztowany na dworcu w trakcie podroży służbowej. Rodzina nigdy nie otrzymała żadnych wiadomości o jego losie. Rok później ona sama, ale bez mieszkającej odzielnie mojej matki, zostaje „przesiedlona” do Nowosybirskiej Obłasti. Matka utrzymuje z nimi kontakt, który urywa się wraz z nadejściem Niemców. Nigdy już nie udało się go z powrotem nawiązać. Matce się upiekło, bo Hitler był szybszy. Znajdowała się na kolejnej liście przeznaczonych do wywózki.

Można powiedzieć, jeden z wielu przykładów rodziny z Kresów. Zapewne tak, ale sprawa ma ciąg dalszy.

Najpierw wpadła mi w ręce lista ofiar Katynia, gdzie znalazłem Jana Morawskiego, z poprawnie podaną datą urodzenia i imionami rodziców. Więc pomyłka wykluczona. Przedtem myślałem, że w Katyniu ginęli tylko ludzie przechwyceni podczas działań wojennych i raczej zawodowi wojskowi. Jan Morawski nie spełniał tych kryteriów. Nie mam pojęcia co robił po mobilizacji, ale nie słyszałem, by walczył.

Nie tak dawno temu, chcąc dowiedzieć się czegoś więcej o jego losach, wystukałem na wyszukiwarce jego nazwisko oraz słowo Katyń. Żaden z linków nie wydawał się obiecujący. Wśród nich była lista ofiar Katynia opublikowana przez Warszawską Radę Adwokacką. Przecież Jan Morawski nic z nią wspólnego mieć nie mógł. Niemniej otworzyłem tę listę i ku memu zdumieniu znalazłem nie tylko nazwisko Jana Morawskiego, ale jego zdjęcie i własnoręcznie napisane podania o przyjęcie do SGGW ze stycznia 1921, oraz na Wydział Prawa UW z roku 1924. Wszystkie dane osobowe z tych podań idealnie się zgadzają. Dodatkowo jest informacja, że prawo ukończył w roku 1928 (wtedy sprowadził swą matkę i cioteczną siostrę!), a także, że w roku 1931 został wpisany do rejestru adwokatów i otworzył kancelarię na Nowym Świecie 43.

Muszę przyznać, że zupełnie zdębiałem. Tak, Jan miał opinię człowieka dość tajemniczego, nie rozmawiającego praktycznie wcale o swojej pracy, długotrwałych „ćwiczeniach” i innych zawodowych sprawach. Jednak ukrywanie przed otoczeniem (być może nie całym) faktu bycia adwokatem (cokolwiek by to miało znaczyć) i posiadania kancelarii w Warszawie w dość prestiżowym miejscu jakoś trudno pojąć.

Po namyśle stwierdziłem jednak, że dość trudno jest pojąć całe jego życie. Cudów nie ma. Człowiek radził sobie dobrze, ale nie ma nic za darmo. Wszystkie studia kończył w rekordowym tempie, więc nie miał czasu na pracę umożliwiającą mu przeżycie na studiach. Jego brat także skończył SGGW szybko. Musi być jakieś tego wytłumaczenie. Czy przypadkiem w momencie wypisania z wojska nie został Jan zwerbowany do służb specjalnych? Pochodził z nieposzlakowanej polskiej rodziny, która nie musiała kolaborować, ze względu na swój zawód, z władzami rosyjskimi. Był młody, jak na tamte czasy wykształcony, sprawdził się na prawdziwej wojnie, deklarował chęć dalszych studiów i czynił to z dużą efektywnością.

Jednocześnie znał doskonale realia Rosji, miał tam dużą rodzinę, potencjalne źródło rekrutacji. Sądząc ze zdjęć, wspaniale się prezentował, prawdziwy „polski pan”, co czasem też może mieć znaczenie.

Czy rzeczywiście miał ten człowiek coś wspólnego ze służbami specjalnymi? Nie wiem i zapewne nigdy się nie dowiem. To jest moja rodzinna lustracja. Szybkość jego kariery i jej rodzaj raczej by to potwierdzała. Kancelaria na Nowym Świecie mogła być idealnym miejscem potajemnych spotkań. Do adwokata przychodzi wielu bardzo różnych ludzi i nie wzbudza to podejrzeń. Jednocześnie znany był jego zupełny brak zainteresowania przydzielonym pod uprawę polem. Zajmowała się tym żona, a on jakoś nie troszczył się o ten dodatkowy dochód. Być może miał inny. Z drugiej strony, nie było w jego życiu żadnej ostentacyjnej konsumpcji, która by mogła wskazywać na ekstra pieniądze. Niektórzy ludzie jednak takich ekstrawagancji po prostu nie lubią, szczególnie gdy nie mają kompleksu bycia biednym. Szastają pieniędzmi często ci, którzy chcą pokazać światu, że ich na to stać.

Związki ze służbami specjalnymi wyjaśniałyby też brak jego wojskowego awansu. Jest powszechną praktyką, że wojskowi służący w służbach specjalnych mają oficjalny stopień wojskowy, oraz drugi stopień wojskowy oficera wywiadu, czy kontrwywiadu. Jako ułan awansować nie mógł, ale mundur ułański nosić miał prawo, bo przecież należał do rezerwy. Także umieszczenie go w tak kluczowym miejscu w Puszczy Białowieskiej potwierdza tezę o związkach ze służbami.

Jest to moja prywatna lustracja, jak by się obecnie powiedziało. Chociaż nie przypuszczam, by związki ze służbami specjalnymi w owych czasach mogły mieć tak pejoratywne konotacje jak obecnie. Piszę o tym z paru względów. Po pierwsze, ktoś coś może wiedzieć o Janie Morawskim i jego historii. Feliks Morawski, brat Jana, mógł ocaleć, bo udało mu się przedostać do Generalnego Gubernatorstwa a jego dzieci mogą jeszcze żyć. Po drugie, historia ta ukazuje siłę internetu. Któż się mógł spodziewać, że w niemal całkowicie zniszczonej Warszawie mogły się przechować jakiekolwiek dokumenty dotyczące nie tak znów ważnej osoby?

Może więc znów za pośrednictwem internetu dowiem się o nim czegoś więcej, jeśli któryś z czytelników tej notatki będzie mógł takich informacji udzielić?