Przed miesiącem wdałem się tu w polemikę z dr Izą Kowalczyk na temat nie tyle fotogramów Billa Hensona co raczej negatywnych nastawień władz australijskich na wyeksponowane w „Art Monthly Australia” dwuznaczne zdjęcie gołej dziewczynki. Polemika ma swoją zabawną stronę, trochę to podobne do historii o telepiącym się błotniku, ale jak wówczas obiecałem, kiedyś do tematu wrócę. Kiedy? Gdy zdołam znaleźć wyważone i adekwatne słowa. Jak dotychczas mój blog, choć nie unika jasnego przedstawiania poglądów i postaw, nie stał się miejscem starć oszołomów jakiejkolwiek maści i przykładam wiele starań, by tego nierozważnie nie sprowokować. Co się odwlecze, jeszcze się wywlecze.

Wspominam problem, bo dziś chcę zacząć opowieść od zdarzenia, które ma sporo podobnych do owej sytuacji elementów: nowozelandzka fotografka, sędzia, cenzura. Ale wszystko jest jakoś na odwrót...

10 lat temu sędzia sądu dla nieletnich w Rio de Janeiro nakazał zdjęcie z wystawy w muzeum prac Nelsona Leirnera. Były to zdjęcia znanej artystki Anne Geddes z postaciami dzieci, do których brazylijski grafik dorysował różne elementy faliczne. Jego intencją było uświadomienie widzom, że aniołkowata sztuka Anne Geddes z obrazkami dziesięciu nagich dzieciątek w wannie, miała nie tylko landrynkowe posłanie. Jak to określił w późniejszym wywiadzie: „myślę, że społeczeństwo konsumuje jej produkty nie uświadamiając sobie, że są skrajnie agresywne”. Ale cenzorzy nie analizują motywów i sensów. Widzą co widzą i tego zakazują, bo widzą nieprzyzwoitość, koniec dyskusji.

Sprawa miała długi i ciekawy ciąg reakcji grafików, prace Leirnera poszły gdzie indziej, ale nie o sądach chcę dziś mówić. Chcę przedstawić artystę, który wydawał się zbuntowany przeciw rodzinnym talentom. Ojciec – dyrektor jednego z najsławniejszym muzeów Południowej Ameryki (MASP – Museu de Arte de São Paulo), matka – rzeźbiarka, starsza siostra – ilustratorka książek, a on pojechał do Stanów, żeby zostać inżynierem. Ale już w 1956 roku 24-letni Nelson uświadamia sobie, że nie ma jak uniknąć swego przeznaczenia i bierze się za studia na Akademii Sztuk Pięknych.

Pani Google pomoże Ci znaleźć w Sieci wiele jego prac. Tę, którą przedstawiam tutaj, wolałbym oglądać w swojej 2-metrowej krasie, ale nawet w takim pomniejszeniu widać, że nie brak jej poczucia humoru.

Nawiasem, choć kontestatorów u nas wielu, najchętniej kojarzę Leirnera z naszym Getem Stankiewiczem. Też wieloletni profesor w Akademii, też kontestuje z olbrzymim poczuciem humoru, z dobrym smakiem, i nie ma łatwego epatowania w stylu Nieznalskiej. Był już dobrze znany w 1967 roku ze swoich happeningów, gdy odstawił numer, który stał się brazylijskim klasykiem.

Posłał do Salonu Współczesnej Sztuki w Brasílii wypchane prosię w skrzynce zmontowanej z kawałków drewna, a w części zewnętrznej zwisała na łańcuszku szynka. Praca została przyjęta przez jury wystawy i w parę dni po otrzymaniu powiadomienia o tym w gazecie Jornal da Tarde artysta zapytał komisję czemu przyjęła pracę. Było pięknie.

(Druga praca, którą wtedy wysłał, składała się z pnia, do którego przybił krzesło.)

Tu mam kawałek bełkociku jednego z jurorów, udającego, że niby sobie żartuje:

Czy Nelson Leirner spodziewał się, że jury odrzuci tę pracę, bo dzieło nie było „aktem twórczym” i nie było oryginalne? Ale gdy chodzi o „wypchaną świnkę”, ktoś ją wypchał. Wypychanie zwierząt to uznana i ceniona sztuka, taksydermia...

Warto przeczytać co sam artysta mówi o tym w wywiadzie z 2004 roku:

To miało być polityczne działanie. Była to wypchana świnka, w skrzynce i miała na szyi łańcuszek, a na nim była szynka, którą po drodze zjedzono; zjedli szynkę i zostawili tylko łańcuszek. Taka to była ta praca. Ale pod spodem była pewna idea. Chodziło o relację między przemysłowym produktem, czyli szynką, a surowcem, czyli świnką. I chodziło o to, że świnka miała zawędrować do Brasílii. Przyjęta czy nie, wróciłaby i za powrotem (już to załatwiłem z przyjacielem) miałem udekorować świnkę za jej podróż. No, ale skoro świnkę przyjęto, coś mi zaświtało w głowie, by pogadać z Ivanem Angelo i on opublikował na drugiej stronie w Jornal da Tarde zdjęcie świnki i zdanie: „Artysta Nelson Leirner chce się dowiedzieć czemu świnka została przyjęta jako dzieło sztuki.” No i przyniosło to polemikę, bo część jury zaczęła wyjaśniać czemu to przyjęli, a inni mówili, że nie uczestniczyli w podejmowaniu decyzji. Ludzie zaczęli pisać różne rzeczy o jury, że nie znają się na sztuce. I tak poszły trzy miesiące artykułów o jury, a ja i moja praca znikliśmy ze sceny.

Minęły lata, ale sprawa ciągle żyje. Niezłym dowodem na to jest wysłanie przez Alexandre Pereira, plastyka ze stanu Goiás, projektu hodowli świnki, na 9 Salon Sztuki Współczesnej z Bahia. Hodowla liczyła się od chwili wysłania projektu. Dołączone było zdjęcie dokumentujące istnienie świnki i artysty i w manifeście stało:

Świnka nie wie co to sztuka. Wysyłam ten projekt dnia 22 sierpnia roku 2002; w 15 dni po tej dacie brak jakiejkolwiek odpowiedzi przyniesie drastyczne akcje względem Świnki, obiektu ARTYSTYCZNEGO. Ze względu na nikłe wsparcie finansowe zaoferowane przez Salon i z potrzeby oszczędzania Salon otrzyma dzienne oceny stanu Świnki jedynie po wysłaniu oficjalnego potwierdzenia przyjęcia projektu [...] Świnka istnieje i rośnie w zagrodzie. Świnka zbawi świat sztuki. Poczuje się prawdziwym artystą, przez pewien czas będzie ważna a potem przestanie być ważna. Świnka nie jest odniesieniem do dawnych świnek. Świnka nie jest metaforą.

Na spróchniałym pniu mogą wyrosnąć przepiękne orchidee. Sztuczność i zamieszanie oficjalnego świata sztuki mogą przynieść radosny uśmiech świnki.