W cytowanym wczoraj wywiadzie sprzed prawie pięciu lat Nelson Leirner mówi o wielu aspektach relacji artysty z władzą i artysty ze społeczeństwem i nawet jeśli jego uwagi nie są okropnie odkrywcze (np. o roli ograniczeń w tworzeniu napisano już wiele tomów), to wydają mi się świeże właśnie przez prostotę podania, przez brak siłowego teoretyzowania. Na przykład, jego komentarz do afery z oskarżaniem go o pedofilię z powodu obrazów, które były komuś obrazą i skłoniły sędziego do ich zawieszenia czyli odwieszenia, kończy się oczywistą ale ważną uwagą: „to się zdarzyło z powodu osób, które pierwszy raz w życiu weszły do muzeum”.

Mówi o „postaci Hitlera otwierającego okno na Alpy. Nie ma piękniejszego widoku niż Alpy. Ale nie ma też bardziej przerażającego niż Hitler otwierający największe na świecie okno, by mieć Alpy wewnątrz jego domu. [...] Społeczeństwo ocenia sztukę tylko z oglądu, a nie można odbierać sztuki tylko dla jej pozorów, ale poprzez pojęcia wpisane w dzieło.”

Zrozumiałe (i chyba oczywiste) dla nieco starszych polskich grafików są jego uwagi na temat artysty i dyktatury. Mimo ich oczywistości chętnie je cytuję, bo mamy w sobie przekonanie tak głębokie, że nie wymagające nawet uzasadniania, że tylko na naszej ziemi artysta cierpiał z powodu władzy.

Jak było z tworzeniem w epoce dyktatury?

Jak już mówiłem, było dużo łatwiej należeć do pokolenia 1960 czy 1970, kiedy miało się cel. O wiele łatwiej jest pracować mając cel niż tak jak pokolenie z 1980, zupełnie zawieszone. A my mieliśmy cel. Co robiła gazeta jeśli cenzurowano jej artykuł? Wstawiała na jego miejsce przepis na ciasto. Fajna ta idea, bo kiedy wszyscy czytali przepis na ciasto na pierwszej stronie, wiedzieli, że stało to zamiast artykułu, który nie mógł się ukazać. I pracowaliśmy też kodami. I to jest niewiarogodne, bo to nam dawało zręczność, której dziś artysta nie ma.

Ale ta sztuka stworzona jako opór przeciw dyktaturze, jak ona wygląda gdy dziś na nią spojrzeć?

Jako dzieło, ma wigor. Ale jako postawa, wydaje się skrajnie dziecinna. Spoglądając dziś wstecz, nie wiem czy działały te środki, których używaliśmy, daje mi to pewne poczucie dziecinności. Bo myśleliśmy, że coś się robiło, ale w istocie to prawie nic nie było jak porównać z naszymi kolegami, którzy mieli bardziej bezpośrednie nastawienia w stosunku do rzeczywistości. Partyzantka, ci, co byli więzieni, torturowani, mówili otwarcie co myśleli, stawiali jawne wyzwanie reżimowy. A nasze wyzwania były zawsze metaforyczne.