Gdy próbowałem się zastanowić co w prychnięciu komentatora Kwika na kolekcje Brockmana tak mi nie odpowiadało, doszedłem do wniosku, że w gruncie rzeczy nie chodzi o rzeczowe argumenty a o nastawienia. On tam widział wiele złych momentów, ja mam wrażenie, że znajdzie się wiele ciekawych – ale nie ma przyczyny do wstępowania na ścieżkę wojenną. Chyba podniesienie poziomu adrenaliny bierze się z pewnych domniemań co do jego przekonań, ale to są domniemania, więc mówią więcej o mnie niż o nim. I dlatego jeśli jest tu cokolwiek rzeczowego do powiedzenia to w stylu „a to mi się skojarzyło z czymś takim...” A więc proszę luźne dywagacje pod tytułem „a co ja mam z dobrze zrobionych naukowych syntez?” odłączyć od pierwotnego kontekstu i znęcać się nad nimi z powodu ich samych a nie za ich związki z czymś, z czym może związku nie mają.

Chodzi mi o to, że bardzo różnie bywa z ogólnymi teoriami, czasami są zaproszeniem dla tłumu myślących studentów (z indeksami i laików), czasami wrotami do kościoła zakamuflowanego jako instytut naukowy, a czasami są jedynie pomocą dydaktyczną. Oto kilka przykładów, które wpadają mi do głowy.

– Pudełeczko na zgrabne układanie pierwiastków chemicznych, czyli tabela periodyczna Mendelejewa. Zamierzone jako pomoc dydaktyczna, z której sam twórca miał najwięcej skorzystać, bo porządek by mu się w materiałach zrobił, było proroczym otwarciem dla badań naukowych i do dziś pokazuje swoje twórcze wartości.

– Klasyfikowanie cywilizacji, które pojawiły się w historii. Pociągający intelektualnie schemat, który w ujęciu Arnolda Toynbee daje wrażenie, że pomaga zrozumieć świat. Gdy używa go Oswald Spengler czuje się jakiś dziwny ale nieokreślony smrodek, a ujawnia się on w pełni, gdy do schematu wchodzi z gotowymi uprzednio tezami Feliks Koneczny. Czyli dużo dymu i zapachów, mało światła i nijaki pożytek.

– Teoria algebr ogólnych, a potem i skok do teorii kategorii. Poręczne narzędzie dydaktyczne, które jednak miało przy stworzeniu wielkie ambicje naukowe i owszem, dało zatrudnienie oraz publikacje rzeszy specjalistów. Nie słyszałem o głębokich użytkach matematycznych, choć już sporo czasu ocieram się o tę naukę.

– Strukturalizm, który zrodził się z antropologii, ale wkrótce macki mu wyrosły i chwyciły lingwistykę, literaturoznawstwo i co tylko mogły. Szlachetne i pożyteczne początki w ujęciu Lévy-Straussa są w ostrym kontraście do późniejszego gadulstwa i wielkich pretensji. Nie będę się nad zjawiskiem znęcał, bo już jest posiniaczone po tym jak Stanislav Andreski nim się zajął.

– Analiza żywych organizmów poprzez przepływy energetyczne. Zaczęło się to jeszcze przed ogłoszeniem idei Schrödingera; cykl Krebsa jest tu dobrym przykładem. Biologia odarta z części mistyki stała się w ciągu paru dekad ścisłą nauką i zajmuje coraz ważniejsze miejsce w gronie innych koleżanek.

– Behawioryzm zwierząt. Lorenz nie był pierwszym, który wyszedł poza dopisywanie kolejnych bajek o zwierzątkach do kolekcji Ezopa, ale wyznaczył przełomowe ujęcie, po którym już nie dało się opowiadać żyjątkom jak są one do nas podobne, a trzeba było je porządnie obserwować. Wydaje się, że w ciągu 50 lat dowiedzieliśmy się o zwierzętach więcej niż w ciągu mającej parę tysięcy lat historii przyglądania się im i współżycia z nimi.

– Klasyfikacje okresów literackich. Bardzo dogodne przy upupianiu studentów, ułatwiające unikanie lektur dzieł, ale nigdy, nikomu i do niczego nie służące. Co łączyło w istocie uczonego Goethego z nieukiem Mickiewiczem? Jak uzasadnić na podstawie konkretnych tekstów, że Norwid siedzi w tej szufladce literackiej co Słowacki?

– Teoria Piageta rozwoju dzieciątek czyli co i jak dziecko myśli, choć nigdy o tym nie mówi. Oh, my God. No nie, ale to piękna fabryka prac magisterskich i doktorskich.

Krótko mówiąc: wiele zwariowanych pomysłów ma długi dalszy ciąg, bo pomysły nie lubią umierać. I klasyfikowanie ludzkim odruchem jest. Pytanie w tym czym się po wyjściu z młodego wieku żywią: faktami i nowymi odkryciami czy ambicjami swoich twórców i akolitów. W dużej mierze ich los zależy od charakteru twórcy, czy skłonny jest wyrzucić swój ulubiony twór gdy okazuje się, że ma wewnętrzne wady. Im więcej w teorii jest zadęcia, pochłaniającej wiele dziedzin uniwersalności,  ogólnej zgody, że rozwiązuje to wszelkie problemy, tym większa szansa, że to balon o cienkich ściankach.