Oj. Nie będzie wstępu, byłoby za długie. No bo oprócz cytatu (który byłem zmuszony sam spolszczyć) chcę podać go w polskim książkowym tłumaczeniu Tomasza Bieronia (tekst tak zarżnięty, że agonię miał krótką) i oryginał, by każdy mógł zobaczyć, co ten człowiek nawyrabiał. Jeśli nie podobała mu się książka „Zen i sztuka obsługi motocykla”; Roberta Pirsiga, przecież mógł ją zostawić na ławce w parku, nie musiał się znęcać nad nią.

To z 9-go rozdziału, o badaniach naukowych.

Prawdziwym celem metody naukowej jest upewnienie się, że Natura nie nabrała nas każąc myśleć, że wiemy coś czego w istocie nie wiemy. Nie ma na świecie takiego mechanika, naukowca czy technika, który by nie nacierpiał się przez to tyle, by nie mieć się na baczności. To jest główna przyczyna, dla której tak wiele informacji naukowej i technicznej brzmi tak nudnie i ostrożnie. Jeśli będziemy nieuważni lub podkolorujemy dane naukowe, tu i tam je ukwieciwszy, Natura zrobi z nas kompletnych durni. I tak dość często to robi, nawet gdy nie podsuwamy jej możliwości. Musimy być skrajnie ostrożni i nieugięcie logiczni gdy mamy do czynienia z Naturą: po jednym logicznym poślizgu zawala się cała naukowa budowla. Jeden fałszywy wniosek i zawikłamy się na dobre.

W Pierwszym Kroku formalnej metody naukowej, którym jest postawienie problemu, główną umiejętnością jest powiedzenie dokładnie tyle ile z pewnością wiemy. Znacznie lepiej jest zanotować wyrażenie „Problem do rozwiązania: Dlaczego motocykl nie działa?”, które brzmi głupio, ale jest poprawne, niż napisać: „Problem do rozwiązania: Co jest nie w porządku w układzie elektrycznym?”, jeżeli nie mamy absolutnej pewności, że to w układzie elektrycznym jest kłopot. W istocie, powinniśmy napisać „Problem do rozwiązania: Dlaczego motocykl nie działa?” a potem zrobić pierwszy zapis Drugiego Kroku: „Hipoteza nr 1: mamy kłopot w układzie elektrycznym”. Wymyślamy tyle hipotez ile się da a potem planujemy doświadczenia, by sprawdzić które z hipotez są prawdziwe, a które fałszywe.

To ostrożne podejście do początkowych kwestii oddala nas od udania się na manowce gdzie moglibyśmy stracić tygodnie na zbędnej pracy lub zupełnie się zawikłać. To dlatego naukowe pytania z pozoru wyglądają głupio. Są tak zadane, żebyśmy później uniknęli głupich pomyłek.

Trzeci Krok, ten krok formalnej metody naukowej, który nazywa się eksperymentowaniem, romantycy mają niekiedy za samą istotę nauki, bo to jest jedyny etap, w którym jest wiele do oglądania. Widzą oni mnóstwo probówek i dziwnych urządzeń, a wokół biegają ludzie i czynią odkrycia. Nie dostrzegają doświadczenia jako części szerszego procesu umysłowego i często mylą doświadczenia z pokazami, które mają podobny wygląd. Człowiek przeprowadzający niesamowity pokaz naukowy na kupie urządzeń kosztujących pięćdziesiąt tysięcy dolarów, bynajmniej nie zajmuje się nauką jeśli wie z góry jaki będzie wynik jego usiłowań. Z drugiej strony, mechanik motocyklowy, który naciska klakson, żeby sprawdzić czy akumulator jest w porządku, w nieformalny sposób wykonuje prawdziwy eksperyment naukowy. Sprawdza hipotezę, zadając pytanie naturze. Naukowiec w serialu telewizyjnym, który smutnie mruczy: „Doświadczenie nie powiodło się; nie osiągnęliśmy tego, na co liczyliśmy”, cierpi głównie z powodu złego scenarzysty. Doświadczenie nigdy nie stanie się niepowodzeniem zaledwie z powodu nieotrzymania oczekiwanych wyników. Doświadczenie jest nieudane, kiedy nie potrafi także przetestować badanej hipotezy, gdy jego wyniki nie dowodzą niczego o jej prawdziwości czy fałszywości.

Rzeczywistym celem metody naukowej jest sprawdzenie, czy natura nie wprowadziła nas w błąd i czy coś, co bierzemy za prawdę, nie jest w istocie złudzeniem. Nie ma mechanika, naukowca czy technika, który by tego wielokrotnie nie doświadczył i nie miał się przed tym na baczności. Przede wszystkim z tego powodu rozprawy naukowe często wydają się nudne i kunktatorskie. Niedbałość i brawura w tej dziedzinie nieuchronnie prowadzą do absurdów i ośmieszenia się. Kiedy bada się naturę, konieczna jest wielka rozwaga i rygorystyczna logika: jedno logiczne potknięcie i cała konstrukcja naukowa wali się w gruzy. Jedna fałszywa dedukcja na temat motocykla i lądujesz w ślepej uliczce.

Jeśli chodzi o kategorię pierwszą (postawienie problemu), podstawowa umiejętność polega na tym, aby napisać tylko to, czego jest się absolutnie pewnym. Znacznie lepiej jest wprowadzić zapis: „Problem do rozwiązania: Dlaczego mój motocykl nie działa?”, co brzmi mało ambitnie, ale ma tę zaletę, że jest z pewnością poprawne, niż napisać: „Problem do rozwiązania: Co jest nie w porządku w układzie elektrycznym?”, jeżeli nie mamy absolutnej pewności, że tu właśnie leży przyczyna. Właściwa strategia jest następująca: w tej kategorii wpisać pierwsze zdanie, a dopiero w drugiej: „Hipoteza nr 1: Problem jest natury elektrycznej”. Możliwe są też inne hipotezy, które należy kolejno zweryfikować.

Ostrożność w stawianiu problemu pozwala od początku uniknąć wyboru złej drogi, na której mógłbyś niepotrzebnie stracić całe tygodnie. Z tego powodu problemy naukowe często wydają się durnawe, ale chodzi o to, aby uniknąć durnych pomyłek.

Kategorię trzecią (eksperymenty ... ) romantycy często utożsamiają z samą nauką. Te wszystkie probówki, skomplikowane urządzenia i zaaferowani naukowcy w laboratoriach to najbardziej widowiskowy jej aspekt. Laik nie postrzega eksperymentu jako jednej z części całego procesu intelektualnego i często myli eksperymenty z demonstracjami, które wyglądają tak samo. Człowiek urządzający sensacyjny pokaz na frankensteinowskim sprzęcie za pięćdziesiąt tysięcy dolarów nie uprawia nauki, ponieważ z góry wie, jaki będzie rezultat. Z kolei mechanik, który naciska klakson, żeby sprawdzić, czy akumulator nie jest rozładowany, w sposób nieformalny przeprowadza autentyczny eksperyment naukowy. Weryfikuje pewną hipotezę, stawiając pytanie bezpośrednio maszynie. Naukowiec w serialu telewizyjnym, który mówi z żalem: „Eksperyment się nie udał; nie osiągnęliśmy tego, co chcieliśmy osiągnąć”, może mieć pretensje tylko do scenarzysty. Eksperyment jest nieudany nie wtedy, kiedy wyniki różnią się od oczekiwanych. Eksperyment jest nieudany, kiedy nie daje ani pozytywnej, ani negatywnej odpowiedzi na pytanie, czy hipoteza była poprawna.

The real purpose of scientific method is to make sure Nature hasn't misled you into thinking you know something you don't actually know. There's not a mechanic or scientist or technician alive who hasn't suffered from that one so much that he's not instinctively on guard. That's the main reason why so much scientific and mechanical information sounds so dull and so cautious. If you get careless or go romanticizing scientific information, giving it a flourish here and there, Nature will soon make a complete fool out of you. It does it often enough anyway even when you don't give it opportunities. One must be extremely careful and rigidly logical when dealing with Nature: one logical slip and an entire scientific edifice comes tumbling down. One false deduction about the machine and you can get hung up indefinitely.

In Part One of formal scientific method, which is the statement of the problem, the main skill is in stating absolutely no more than you are positive you know. It is much better to enter a statement "Solve Problem: Why doesn't cycle work?" which sounds dumb but is correct, than it is to enter a statement "Solve Problem: What is wrong with the electrical system?" when you don't absolutely know the trouble is in the electrical system. What you should state is "Solve Problem: What is wrong with cycle?" and then state as the first entry of Part Two: "Hypothesis Number One: The trouble is in the electrical system." You think of as many hypotheses as you can, then you design experiments to test them to see which are true and which are false.

This careful approach to the beginning questions keeps you from taking a major wrong turn which might cause you weeks of extra work or can even hang you up completely. Scientific questions often have a surface appearance of dumbness for this reason. They are asked in order to prevent dumb mistakes later on.

Part Three, that part of formal scientific method called experimentation, is sometimes thought of by romantics as all of science itself because that's the only part with much visual surface. They see lots of test tubes and bizarre equipment and people running around making discoveries. They do not see the experiment as part of a larger intellectual process and so they often confuse experiments with demonstrations, which look the same. A man conducting a gee-whiz science show with fifty thousand dollars' worth of Frankenstein equipment is not doing anything scientific if he knows beforehand what the results of his efforts are going to be. A motorcycle mechanic, on the other hand, who honks the horn to see if the battery works is informally conducting a true scientific experiment. He is testing a hypothesis by putting the question to nature. The TV scientist who mutters sadly, "The experiment is a failure; we have failed to achieve what we had hoped for," is suffering mainly from a bad scriptwriter. An experiment is never a failure solely because it fails to achieve predicted results. An experiment is a failure only when it also fails adequately to test the hypothesis in question, when the data it produces don't prove anything one way or another.

PS (17/V/08): Przyznaję, że prześledzenie różnic i porównanie z oryginałem nie jest tu łatwe. Jeśli w istocie ktoś zechce zadać sobie ten trud, może ten plik mu to ułatwi?