Dwa dni temu obiecałem przedłożenie urywka książki Johna Sacka „Oko za oko”, zawierającego dość nieoczekiwane akcenty. Przypomnę, że tłumaczem jest Roman Palewicz i jemu zawdzięczam skany stron polskiego wydania. Ponadto, w lutowym wpisie pojawia się Pinek Mąka, jeden z bohaterów poniższego opisu. Tam występuje jako student Politechniki Warszawskiej. Tu jego rola jest odmienna.

Poniżej jest tekst. Przypisy (przez ograniczenia, które Blox narzuca) stoją osobno.

Na tym ogromnym obszarze [w Polsce i administrowanej przez Polskę części Niemiec] Urząd Bezpieczeństwa Publicznego prowadził 1255 obozów dla Niemców i dosłownie w każdym z nich zmarło od dwudziestu do pięćdziesięciu procent więźniów.

Jednakże wieści o tym wszystkim wydostawały się na zewnątrz. Docierający do Berlina pociągami ludzie alarmowali Brytyjczyków i Amerykanów, którzy w pękatych, płóciennych workach wysyłali ich doniesienia do Londynu i Waszyngtonu. Ktoś najwyraźniej je czytał, bo w czwartek, 16 sierpnia 1945, Winston Churchill wstał w Izbie Gmin i powiedział: – Ogromna ich [Niemców] liczba nie jest zupełnie brana pod uwagę. Nie jest rzeczą niemożliwą, że za Żelazną Kurtyną rozwija się tragedia na gigantyczną skalę. – Inny członek Izby Gmin zapytał: – Czy za to umierali nasi żołnierze? – zaś w Waszyngtonie pewien amerykański senator zapisał w Notatkach Kongresowych, w piątek, 2 sierpnia: „Można by się spodziewać, że po zgrozie nazistowskich obozów koncentracyjnych, nic podobnego nigdy się już nie zdarzy. Niestety...” Następnie opisał bicie, rozstrzeliwanie, tortury wodne, podcinanie żył i tętnic, oraz „mózgi bryzgające na sufit” w obozach Urzędu. Potem owe doniesienia wędrowały do Warszawy, gdzie brytyjski ambasador czuł, że podobnie jak Nelson w Kopenhadze, powinien przyłożyć teleskop do swego ślepego oka, zaś amerykański odnosił wrażenie, iż Niemcy przesadzają w swych skargach. Obaj jednak złożyli protest w polskim rządzie.

Najgłośniejsze były zastrzeżenia Czerwonego Krzyża – nie tego Międzynarodowego, w Genewie, lecz Amerykańskiego. Jego warszawscy przedstawiciele udali się do Katowic, aby porozmawiać z żydowskim chłopakiem, który był tam Sekretarzem Bezpieczeństwa Publicznego – z Pinkiem – lecz on zdążył się już wyzbyć swej anielskiej osobowości. Jego wargi przypominały teraz dwa paski twardej gumy.

– Czego sobie życzycie? – zapytał ich po niemiecku.

– Chcemy zobaczyć śląskie obozy.

– Dobrze. Jedźcie do Oświęcimia. Dlaczego nie pojechaliście tam w czasie wojny?

– Jesteśmy Amerykanami.

– Dlaczego nie zrobił tego Czerwony Krzyż z Genewy?

– Nie wiemy.

– Jeżeli nie pojedziecie do Oświęcimia, to na razie nie pojedziecie nigdzie – oświadczył Pinek, który będąc w partyzantce, zdobył raz niemiecki nadajnik radiowy i nadawał z niego depesze:

– Kropka-kropka-kreska... Pilne, pilne, setki Żydów są mordowane – lecz nigdy nie otrzymał odpowiedzi. – Nie pomogliście Żydom, zatem ja nie będę wam teraz pomocny.

– Będziemy musieli donieść o tym Warszawie.

– No to zróbcie to. Ja nie uznaję Czerwonego Krzyża.

– A więc sporządźmy notatkę. Prosimy pana o...

– Idźcie do diabła! – wrzasnął Pinek po angielsku i mężczyźni w mundurach khaki spiesznie wyszli z jego biura. Pojechali do Warszawy i poskarżyli się Jakubowi, Żydowi, który był szefem Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.

Jakub Berman, z Warszawy, był ostatnią na ziemi osobą, która nazwałaby Niemca „świnią”. W dzieciństwie sączył wino ze srebrnego kielicha, ilekroć w piątek jego ojciec mówił: – Bądź błogosławion, o Panie, który stworzyłeś winne grono. – Jeden z jego braci został chirurgiem, drugi nauczycielem, a trzeci psychologiem, siostra obroniła doktorat z germanistyki, zaś sam Jakub doktoryzował się z historii Polski, pisząc pracę na temat służby domowej z końca osiemnastego wieku. W Partii Komunistycznej został szefem wywiadu, ale dbał także o siebie, donosząc o tym i owym polskiej policji. Kiedy wkroczyli Niemcy zbiegł do Rosji. Stalin wyznaczył go do polskiego rządu tymczasowego i w styczniu 1945 Jakub powrócił do Warszawy jako elegancki dowódca Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Jego krawiec zrobił sobie manekina jego postaci i szył garnitury, których nie powstydziłaby się Wall Street. Jakub nosił je w pałacu prezydenckim, gdzie siadywał w wykonanym w Indiach, wyściełanym jelenią skórą fotelu z oparciem w kształcie liry, i długimi, zgrabnymi palcami unosił kielich Beaujolais, mówiąc: – Za Nową Polskę!

W Warszawie Jakub był głównym człowiekiem Stalina. Na jego biurku stał telefon, w którego słuchawce, jeśli się ją podniosło, ktoś mówił: – Tutaj Moskwa. – Wszelako Jakub nie nosił żadnego tytułu, ponieważ wolał być „szarą eminencją”, więc gdy otrzymał wiadomości z Waszyngtonu, Londynu, Moskwy i od Czerwonego Krzyża, nie wezwał po prostu Pinka do siebie i nie zapytał go: – Co się tam u was dzieje? – tylko pojechał do Katowic wraz z dwoma żydowskimi ministrami i sekretarzem Partii, Gomułką. Weszli wszyscy czterej do pluszowego biura Pinka, a on powitał ich słowami:

– Towarzysze! To dla mnie zaszczyt!

– Proszę przedstawić nam sytuację – powiedział Gomułka, a Jakub usiadł sobie z boku, ujął w swe wymuskane paluszki filiżankę herbaty, od czasu do czasu sączył napój i odzywał się z rzadka, podczas gdy Pinek, ująwszy wskaźnik długości dwóch stóp, stanął przy mapie Polski i rozpoczął:

– Towarzysze. W Katowicach faszyści są teraz osaczeni, ale Rosjanie wciąż popełniają gwałty. Tutaj – wskazał czeską granicę – i tutaj – przejechał wskaźnikiem wzdłuż granicy niemieckiej – mamy swoje patrole i nikt nie może wyjechać z Polski nielegalnie. Ostatnio usiłowało tego dokonać trzydziestu ludzi i Urząd sprowadził ich do Katowic. Byli to Żydzi i powiedziano mi, że próbowali przemycić jakieś złoto. Swoje zegarki. Ślubne obrączki. Towarzysze – ciągnął Pinek ze łzami w oczach – ci ludzie byli w hitlerowskich obozach. Cud boski, że zachowali życie. Jeżeli nie chcieli pozostać w Polsce, to kimże ja jestem, aby im tego zabraniać?

– Co zrobiliście? – zapytał Gomułka. Palił ogarek papierosa w taniej metalowej cygarniczce. Jakub siedział nieruchomo, wsłuchując się w każde słowo Pinka.

– Powiedziałem chłopakowi, który ich aresztował: „Te zegarki, te obrączki, to bzdury. Jeśli jeszcze raz narazisz na nieprzyjemności jakichś Żydów, to aresztuję nie ich, ale ciebie”.

– A ci Żydzi?

– Pozwoliłem im wyjechać do Niemiec.

Gomułka wstał. Podszedł do Pinka i poklepał go. – Postąpiliście słusznie – rzekł. – Moja żona jest Żydówką i znam ten naród. Usiadł ponownie. – A co z obozami dla Niemców?

– Większość Niemców nie powinna tam przebywać – stwierdził Pinek. – Są niewinni i należałoby ich wypuścić.

– Dlaczego tego nie robimy?

– Potrzeba nam więcej sędziów.

– Zajmę się tym – powiedział jeden z ministrów.

– Ale jak są traktowani ci Niemcy? – zapytał Gomułka.

– W porównaniu z tym, jak oni traktowali Żydów, to mają jak w raju.

– Nie wolno nam się nad nimi znęcać – przypomniał Gomułka.

– Nie znęcamy się – rzekł Pinek. Naprawdę w to wierzył, bo nie jeździł na juble Szlomo, a jego młodszy brat, który brał w nich udział, nigdy mu ich nie opisywał. – Nie jesteśmy mordercami.

– Cóż, mamy pewien problem z Czerwonym Krzyżem.

– Nie poważam Czerwonego Krzyża.

– Ale oni się niepokoją o Niemców.

– O Niemców – sarknął Pinek. – Kto kazał Niemcom najeżdżać na Polskę? Niszczyć polskie miasta? Zabijać Polaków? Popełnić ludobójstwo na Żydach? Powiedziałem tym z Czerwonego Krzyża, że powinni zobaczyć Żydów, którzy opuścili niemieckie obozy!

– Ależ towarzyszu! – zaoponował Gomułka. Niewiarygodne, działał tak, jakby nie mógł po prostu powiedzieć: „To jest rozkaz, kapitanie!” Walnął pięścią w biurko Pinka, a skóra na jego kościach policzkowych napięła się jak u Indianina wstępującego na wojenną ścieżkę. – Musimy przestrzegać postanowień Konwencji Genewskiej!

– Jeżeli każecie mi wpuścić Czerwony Krzyż, to tak zrobię.

Gomułka przerwał.

– Nie, nie będę wam wydawał rozkazów.

– Towarzyszu – odezwał się wreszcie Jakub. – Mamy wasze słowo, że Niemcy są traktowani dobrze. – Mówił powoli i podobnie jak najwięksi aktorzy, wcale nie gestykulował. Jego matka, ojciec, jeden z braci i siostra nie żyli, więc czuł niewiele miłości do Niemców, ale miał lat czterdzieści cztery, był u szczytu władzy w Polsce i nie chciał wypaść z tego toru mówiąc Czerwonemu Krzyżowi „Wynocha!” Był bardzo rad mogąc zostawić to Pinkowi, zatem ostrożnie powiedział: – Zaś co do Czerwonego Krzyża...

Pinek czekał.

– Zróbcie to, co uznacie za najlepsze.

– Dziękuję – powiedział Pinek.

Potem on sam i jego czterej goście przeszli do mieszkania Pinka, który podjął ich wódką w czechosłowackich kryształach, oraz w charakterze przystawek, śledziami na resztach rosenthalowskiej porcelany ze złoconymi brzegami. Po obiedzie Pinek grał na pianinie Steinwaya rosyjskie piosenki, jak choćby Jabłka i gruszki, a wielcy ludzie Polski śpiewając wraz z nim, podrygiwali niczym Kozacy. Pinek nazywał Jakuba „Jakubem”, a Jakub mówił do niego per „Paweł”, którego to imienia sekretarz Bezpieczeństwa Publicznego używał w pracy. W pewnym momencie Berman zapytał go cicho:

– Amcha? – co po hebrajsku znaczy „Naród?” i miało zastąpić pytanie „Czy należysz do Narodu?”, a Pinek odpowiedział mu w jidysz: – Ich bin ayn Yid. Tak, jestem Żydem. – Potem Pinek zapytał Gomułkę: – Amcha? – ale ten odparł: – Co powiedzieliście? – i Jakub zaśmiał się taktownie. Jeden żydowski minister zasnął na sofie Pinka, ale drugi bawił się w najlepsze, klepiąc wszystkich po plecach. O wpół do drugiej grube ryby zasnęły w pokojach gościnnych Pinka, lecz gdy gospodarz się obudził, już ich nie było, tak samo jak czechosłowackich kryształów, porcelany Rosenthala i anielsko zdobionych sreber. Na ich miejscu leżał napisany odręcznie liścik:

Drogi Pawle,

Nie wiemy jak wyszabrować coś Niemcom i stoimy zbyt wysoko aby usiłować to robić. Dziękujemy ci za twą gościnność i za te wszystkie piękne rzeczy. Zobaczymy się w Warszawie

Gomułka i Grupa

Przeczytawszy to, Paweł wybuchnął śmiechem. W Urzędzie powiedział wszystkim Żydom: – Ależ z nich gonifs! Ależ z nich złodzieje – Nigdy nie wpuścił Czerwonego Krzyża – ani Amerykańskiego ani Międzynarodowego – tak samo jak szefowie Urzędu w innych polskich prowincjach, więc Niemcy nadal śpiewali swe łabędzie pieśni w Świętochłowicach, Łambinowicach i innych obozach. W ciągu następnych trzech lat w instytucjach prowadzonych przez Urząd miało stracić życie od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu tysięcy ludzi, znacznie, znacznie mniej niż wynosiła liczba Żydów uśmierconych w Oświęcimiu, ale więcej niż zginęło ich w Belsen, Buchenwaldzie, czy też tysiącu innych miejsc, o których Żydzi świata mówią teraz: „Nigdy nie zapomnimy.”