Józef Hen, Nie boję się bezsennych nocy (tom1),
Sens, Poznań 2004, str.49-50

CZY MIELIŚMY W POLSKIEJ PROZIE COŚ TAKIEGO, jak
Zapiski myśliwego Iwana Turgieniewa? Czy ośmielił się
ktokolwiek opisać w sposób tak przejmujący i jadowity
(nie wspominając już o artyzmie) dolę polskiego chłopa
pańszczyźnianego, okrucieństwo i głupotę pana?
Istniała poświęcona temu publicystyka, przytacza ją
w swoim dziele Aleksander Świętochowski. Ale utwory
literackie? Sielanki! ... Pan Tadeusz też jest tu
sielanką: darzy się chłopów wolnością i zmienia im
pańszczyznę na czynsz – bierzcie przykład, rodacy!
W dziele, które ma za przedmiot zupełnie inne sprawy,
jest to nieoczekiwana premia dla czytelnika. Zresztą
Sędzia był to człek dobry, „ludzki dla chłopów,
nawet dla Żydów”. Prawda, że pozytywiści pisali
rozdzierająco o nędzy wsi, ale już popowstaniowej,
bez pańszczyzny. Żeromski zaś opisywał przeszłość,
atakował krzywdę historyczną, i moglibyśmy tę część
jego prozy nazwać rozrachunkową. Ale przedtem? Czy
ktoś z ludzi pióra zaprotestował przeciw niewoli
chłopa? Nic o tym nie wiem. Słowacki – tak! Pisząc
Do autora Trzech Psalmów, bronił jednak przede
wszystkim buntu chłopa, prawa do buntu, co było
zgodne z jego roman­tycznym światopoglądem. Mnie
idzie o dojrzały opis krzywdy chłopskiej. Któż
zresztą miał się za to wziąć? Skarbek, Korzeniowski,
Rzewuski, Fredro? Wszystko piewcy szlachetczyzny!
Ech, panowie magnaci ...

Wiadomo: oskarżać panów o draństwo było
niepatriotycznie, bo panowie utożsamiali siebie
z Polską, własność ziemską z substancją narodową, a
Polska była w niewoli. Kto oskarżał panów – wyręczał
zaborcę. Wyobraźmy sobie Turgieniewa-Polaka:
ależby się krzyk podniósł! Paszkwilant! Moskiewski
sługa! (Zresztą i Turgieniew nie miał słodkiego
życia: Katkow, Dostojewski widzieli w nim
kosmopolitę, wręcz odstępcę, ale to ze względu na
jego niewątpliwe sympatie „zapadnika”,
prozachodnie).

Nawet dzisiaj komplikacje psychologiczne, polityczne
i resentymenty powodują, że sprawiedliwy opis
pewnych okresów przeszłości – między­wojnia na
przykład albo klęski wrześniowej – z miejsca budzi
podejrzenia: o co mu chodzi? Komu on chce się
przypodobać? I w ten sposób jesteśmy skazani
w każdym przedmiocie na półprawdy. Ukazanie
prawdy – z którejkolwiek strony byśmy się do tego
zabrali – staje się sprawą nietaktowną
i nieprzyzwoitą ...