Przeszedłem zwycięsko przez wielką próbę życia

Z prof. Bolesławem Gleichgewichtem
rozmawiała
Wiesława Bahyrycz - Kroczyńska

Po 17 latach, w październiku 1956 roku przyjechałeś do Polski ze Związku Radzieckiego. Jakim cudem udało się Tobie wrócić?

To nie był cud. Po prostu w okresie Chruszczowowskiej odwilży, po XX zjeździe KPZR, zgodzono się na repatriację tych obywateli Związku Radzieckiego, którzy do 1 września 1939 roku mieli polskie obywatelstwo. Trzeba było je oczywiście udowodnić, spełnić pewne warunki formalne. Repatriacja obejmowała także rodziny podlegających jej byłych obywateli polskich. Jednak władze sowieckie czyniły wszystko, co mogły, aby utrudnić wyjazd. Bój o powrót do Polski prowadziłem od wczesnej wiosny 1956 do późnej jesieni tegoż roku. Miał on przebieg iście dramatyczny i tylko mojej niezłomnej woli powrotu do ojczyzny zawdzięczam jego pomyślne zakończenie.

Zastanawiałeś się kiedyś, co byłoby się stało z Tobą, gdybyś pozostał w Związku Radzieckim?

Tak, wielokrotnie o tym myślałem. Gdybym nie wyjechał, zostałbym zapewne w Pierwomajsku i byłbym nauczycielem w szkole średniej. Wszelkie próby wyrwania się stamtąd i przeniesienia do pracy w szkole wyższej, które wcześniej przedsiębrałem, spełzły na niczym. Nasza pogarszająca się wówczas sytuacja materialna, a także poczucie niespełnienia (byłem ponoć bardzo uzdolniony, miałem dyplom uniwersytecki z wyróżnieniem, marzyłem o pracy naukowej) doprowadziłyby do zgorzknienia. Czułem się wtedy osobą jakby drugiej kategorii. Do dziś pamiętam warunki życia w Pierwomajsku, nędzne pożywienie, brak opału... Cóż, był za to alkohol, trochę go nadużywałem (miałem do tego pewne predyspozycje).

Czy Twoja żona Dina była przeciwna wyjazdowi? Nie znała języka, mieliście małe dzieci, nasłuchała się o Polsce od koleżanek i krewnych...

Dina nie tylko nie była przeciwna wyjazdowi, ale stała się jego entuzjastką. Widziała w tym jedyną szansę na poprawę naszej sytuacji, na wyrwanie się ze Związku Radzieckiego, na spełnienie planów życiowych swego męża. Absolutnie nie przerażało jej to, że mieliśmy małe dzieci i że nie znała języka. To, co opowiadały jej różne koleżanki (ale nie krewni!) o Polsce, wywoływało w niej wręcz odwrotną reakcję. Nie wierzyła, że w Polsce panuje nędza, że jest głód, że przy pierwszej sposobności ją rzucę i ożenię się z młodą Polką, że ja będę panem (sic!), a ona służącą. Wmawiano jej to może z zazdrości, ale chyba przede wszystkim z powodu nieznajomości realiów życia w Polsce. Propaganda zrobiła swoje.

Jaki był Twój stan posiadania w chwili przekraczania granicy?

Stan posiadania... Jak to szumnie brzmi! W rzeczywistości był nędzny. Stare łachy, które mieliśmy na sobie plus trochę spakowanych rzeczy. Wieźliśmy dwie skrzynki książek, głównie matematycznych i 106 (pamiętam!) płyt gramofonowych wolnoobrotowych i tych tradycyjnych (78 obrotów na minutę), muzyka poważna i lekka. Mieliśmy też gramofon, podłączany do radia i radio. Za pieniądze, które nam zwrócono z pożyczek państwowych (ten haracz płaciliśmy, zresztą jak wszyscy obywatele radzieccy), kupiliśmy w Moskwie lodówkę i pralkę. Te przedmioty były wówczas w Polsce na wagę złota, więc zamierzaliśmy je sprzedać po powrocie do kraju. Dodatkowo kupiliśmy odbiornik radiowy – też na sprzedaż, dwa aparaty fotograficzne (jeden dla nas) i sześć zegarków, gdyż w PRL ich brakowało. Te rzeczy na sprzedaż wymieniliśmy głównie na meble, które zostały po byłym lokatorze mieszkania, niektóre zanieśliśmy do komisu. Jak widzisz, nie było tego dużo.

Wasza podróż nie była taka zwyczajna. Która chwila podczas powrotu była najbardziej dramatyczna?

Właściwie to cały nasz powrót był wysoce dramatyczny, począwszy od różnych draństw i podłości, które czyniono, by mi przeszkodzić w wyjeździe. Jeśli rozumieć jednak określenie „powrót” dosłownie, to chyba ostatnie chwile przed przekroczeniem granicy w Brześciu. Nadaliśmy ciężki bagaż na kolej i musieliśmy przemierzyć dużą salę, by znaleźć się u „wrót raju”, to znaczy drzwi stanowiących formalnie punkt graniczny, gdzie pułkownik MWD (Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, dawne NKWD) sprawdzał dokumenty i odrywał część repatriacyjnej wizy wyjazdowej. Potem przepuszczał przez drzwi i było się już po drugiej stronie. Ale jak pokonać bardzo dużą odległość do tych drzwi? Przecież było nas tylko dwoje dorosłych. Trzyletni Olek wlókł się za nami, a Helenkę Dina trzymała na rękach (dziecko jeszcze nie chodziło). A do tego mieliśmy dwa radia, gramofon i dwie ciężkie walizki. Ja niosłem jedną walizkę i gramofon, Dina drugą i Helę, a dwa radia w kartonach ja przesuwałem po podłodze nogami – na przemian jedno, potem drugie. Wysiłek był potworny, ale cel się zbliżał. Mały Olek próbował mi pomóc. Do dzisiaj mam ten obraz w pamięci.

Nie mogliście nikogo poprosić o pomoc?

Wyobraź sobie, że nie. Wzdłuż ściany stali tragarze i ryczeli ze śmiechu na nasz widok. Miałem ostatnie pięć rubli i proponowałem je za zaniesienie choć jednej walizki. Wyśmiali mnie. Brali wielokrotnie więcej. Dla nich był to złoty czas.

W końcu dobrnęliśmy do granicy. Nie potrafiłem jednak wszystkiego razem przenieść. Spytałem pułkownika, czy mogę to robić częściami, wracając po walizkę (przecież to było przekraczanie granicy w tę i drugą stronę). Zgodził się. A po drugiej stronie rzucili się nam na pomoc siedzący już w pociągu rodacy, tacy sami repatrianci jak my.

Wielokrotnie mówiłeś o tajemniczym mężczyźnie na granicy. W jaki sposób Wam pomógł? Kim był?

To dziwna sprawa. Muszę najpierw powiedzieć, w jakiej sytuacji znaleźliśmy się po krótkiej podróży Brześć – Biała Podlaska, gdy wysiedliśmy z pociągu. Zapadał już wczesny już o tej porze zmierzch ( było to 29 października). Miały przyjechać ciężarówki po repatriantów, ale gdzie – tego nikt nie wiedział. Mówiono nam, że to bardzo daleko. Staliśmy więc bezradni z naszymi dziećmi i bagażami. Aż tu ... w gęstniejącym mroku wyrasta przed nami dziwna postać. Mężczyzna w nieokreślonym wieku, ubrany w jesionkę, która pamiętała lepsze czasy. Na głowie miał narciarkę, stanowiącą część umundurowania Wermachtu. Ślepy na jedno oko. Między nami wywiązał się taki mniej więcej dialog: „Pomóc?” „Byłoby dobrze, ale nie mam pieniędzy” (ostatnią piatiorkę dałem jakiemuś repatriantowi, który nie miał na opłacenie tragarza). „To nic, da pan pół litra.” „Nie mam.” „No to papierosy.” „Też nie mam.” Nasz rozmówca zastanowił się głęboko, westchnął, po czym wziął jedną walizkę i rzekł: „Idziemy.” Wziąłem drugą i poszliśmy. Po resztę rzeczy mieliśmy wrócić. Szliśmy dość długo, a gdy się zatrzymał, powiedział: „Tu przyjeżdżają.” Znalazłem się w trudnej sytuacji. Wiedziałem, że ten kto pójdzie, za jednym razem wszystkich rzeczy i dziecka i tak nie przyniesie, więc w pewnym momencie on zostanie z częścią rzeczy sam. Czy można mu zaufać? Nie było innego wyjścia. Poszedł, a ja, zdenerwowany, długo czekałem na jego powrót. Było już zupełnie ciemno. Wreszcie zjawił się z jednym radiem. Odetchnąłem. Znowu poszedł i wrócił z resztą bagażu, Diną i Helą. Gdy odsapnął, powiedział:  „Zostanę z państwem do przyjazdu ciężarówek, bo tu się tacy różni kręcą.” Został i pomógł nam załadować się do samochodu. Serdecznie mu podziękowałem.

Nazajutrz, po otrzymaniu na punkcie repatriacyjnym pieniędzy, poszedłem na dworzec, by wynagrodzić mu jego trud. Nie spotkałem go. Pytałem o niego, nikt nie znał tego mężczyzny. I już nigdy, choć bywałem na dworcu wielokrotnie, go nie spotkałem. Jedyne, czym mogę mu za jego nieocenioną pomoc odpłacić, to dozgonna wdzięczność i pamięć o nim.

Znaleźliście się więc w Polsce. Ty opuściłeś ją w 1939 roku, Dina nie była tu nigdy. Jakie były Twoje pierwsze wrażenia?

Przeżywaliśmy ogromne emocje. Przejeżdżając przez Bug, wszyscy w wagonie płakali. Na punkcie repatriacyjnym w Grabanowie (koło Białej Podlaskiej) było ciepło, czysto. Jedzenie świetne, w nieograniczonej ilości (nie ukrywam – byliśmy wtedy wygłodniali). Zjawili się księża, nie tylko ze słowem Bożym, ale i ze środkami higieny (szczoteczki do zębów, mydła itp.). Dokoła słychać język polski! Niesamowite wrażenie po siedemnastu latach. Wydaje się jakiś szczególnie piękny, śpiewny, może dlatego, że to kresy wschodnie. Mówiąc nim na co dzień nigdy tego nie odczułem (zapewne ryba nie czuje smaku wody). Na punkcie słuchają Głosu Ameryki i Radia Wolna Europa, bez strachu, a przekaz nie był wcale zagłuszany.

W Polsce po VIII plenum KC PZPR wielkie zmiany. Pachnie demokracją. Gomułka jest ubóstwiany. Panuje kult repatriantów. Jesteśmy prawdziwie szczęśliwi.

Wkrótce pojadę do Warszawy i przeżyję prawdziwy wstrząs. Tyle lat mi się śniło, że znów w niej jestem. Zobaczyłem ruiny getta i to, co zostało po naszym domu. Odnalazłem naszych przedwojennych sąsiadów i powojennych przyjaciół Fedorowiczów. Miło mi było, że mówię bez trudu po polsku i że moja wymowa jest nienaganna.

W Polsce można było kupić żywność i to nie wymagało wydania fortuny (tej przecież nie mieliśmy). Pamiętam, że był cukier (w Pierwomajsku nie zawsze, delikatnie mówiąc), pyszne marmolady i dorsze, kilogram kosztował 3,50. Żyć, nie umierać.

W Polsce proponowano Tobie posadę księgowego... Biurko, dokumenty, może zarękawki... Jakie były Twoje plany zawodowe?

Nie kpij. Moje plany zawodowe były ściśle określone: praca naukowa, szkoła wyższa. Na księgowości oczywiście się nie znałem, uważałem tę propozycję za absurdalną. A samo słowo księgowy budziło we mnie odrazę i przerażenie. Czy wyobrażasz mnie sobie jako księgowego z kopiowym ołówkiem? (śmiech)

Dlaczego przyjechałeś do Wrocławia? Nie ciągnęło Ciebie do Warszawy?

Wybór Wrocławia jako miejsca osiedlenia był przemyślany. Będąc jeszcze w ZSRR rozumowałem tak: może łatwiej dostanę tu mieszkanie i pracę niż w Warszawie, która, jak wiesz, była katastrofalnie zniszczona. Odpowiadała mi też wrocławska szkoła matematyczna. Oczywiście ciągnęło mnie do Warszawy, ale przeważyły praktyczne i naukowe względy.

Od przyjazdu do Polski minęło ponad 50 lat. Czy czujesz się spełnionym człowiekiem?

Tak. Przeszedłem przez wielką próbę życia i wyszedłem z niej zwycięsko. Walczyłem jako żołnierz przeciwko faszystowskiemu barbarzyństwu i jako żołnierz sprawdziłem się. W nader trudnych warunkach ukończyłem studia wyższe i to z wyróżnieniem. Założyłem rodzinę i jestem w niej szczęśliwy. Byłem cenionym wykładowcą uniwersyteckim. Napisałem ok. 30 prac naukowych, trzy książki, mające sporo wydań, ponad 130 referatów, wiele skryptów i artykułów. Brałem udział w licznych konferencjach naukowych, podczas których wygłaszałem referaty. Byłem czynnym uczestnikiem przedsierpniowej opozycji demokratycznej, potem aktywnym członkiem Solidarności, także podziemnej. Przez długi czas brałem czynny udział w życiu politycznym niepodległej Polski. Zostałem wyróżniony wysokimi odznaczeniami państwowymi. Przez wiele lat i zim chodziłem po górach, przeważnie Tatrach, co było moim życiowym hobby. Miałem urozmaicone życie, nie uważasz?