Zbieram w sobie odwagę na przedstawienie dwóch tekstów Zygmunta Kałużyńskiego z „Do czytania pod prysznicem”. Już dawno je zeskanowałem i próbowałem wejść w kontakt z wydawnictwem Latarnik, bo lubię załatwiać poprawnie takie sprawy. Ale że mnie olali...

Więc może niezadługo Mistrz tu wróci, ale tym razem tylko krótki cytat z eseju „Jak umierają polskie hrabianki” o Krystynie Skarbek. Cytat dotyczy pewnej jej akcji we francuskiej partyzantce w czasie WWII:

Dowiedziawszy się, że trzej schwytani przez Niemców oficerowie alianccy mają być rozstrzelani, poszła wprost do komendanta obozu i zapowiedziała mu, że będzie stracony jako zbrodniarz wojenny, co tak przeraziło Niemca, że wypuścił uwięzionych.

Dopisek z 12/X/2008: tu jest tekst felietonu Z.Kałużyńskiego.

Zaskoczony anegdotą szukałem w Sieci informacji o tak niebanalnej postaci. Co do epizodu, to wydaje się, że w rozmowie z Niemcem (nie byle jakim, lokalnym szefem Gestapo) został użyty tak bat jak i marchewka, bowiem zaoferowała mu potężny okup, dostarczony z Londynu. I to mnie skierowało do zupełnie innej historii, bo coraz częściej w lekturach spotykałem się z motywem przekupnych gestapowców i żołnierzy regularnej armii, a tego tyle było, że chyba to przede wszystkim Niemcy dozbrajali AK. Ale nie wiem czy potrafię zebrać tak sensownie dane, by umieć je tu przedstawić, więc to tylko uwaga na boku, przy wracaniu do owej bohaterki.

Okazało się, że są o niej nawet dwie książki, jedna z 1975 roku, wznowiona w 2005, „Christine”, napisana przez Madeleine Masson, a druga dużo świeższa, Marii Nurowskiej „Miłośnica”. Splot sensacyjnych motywów okoliczności śmierci, działań szpiegowskich (miała być pierwowzorem Agenta 007, stanowiąc natchnienie bliskiemu jej w pewnym okresie Ianowi Flemingowi) i ojciec hrabia to tematy, które musiały złapać w swe sidła jakichś pisarzy. Pisarki, jak się okazało.

Książek nie znam, bo... No, bo trzeba czynić jakieś selekcje. Najpiękniejsi nawet agenci ustępują u mnie (powiedzmy) Tadeuszowi Nyczkowi. U niego też jest dostatecznie dużo, jak na moje potrzeby, sensacji. Ale motyw utrzymał się w pamięci i wracając kiedyś do Gombrowicza uświadomiłem sobie, że przecież już u niego słyszałem o tej kobiecie. I pomyślałem: czy to, co ten urywek z Gombrowicza mówi o niej, zostało spożytkowane w książkach i innych (zapewne licznych) opracowaniach? Ciekawszym od okoliczności śmierci wydaje mi się poznanie siły, która nią miotała tu i tam. Jeśli to było uciekanie od siebie, to musiała przegrać.

Może znasz jedną czy obie z tych książek i potrafisz coś tu dopowiedzieć? Urywek ze „Wspomnień Polskich” Gombrowicza jest z zapisku mającego datę 30.VIII.61.

Szlachta, arystokracja, łączyła się z Żydami aby pozłocić swoje korony, ale nigdy te związki nie przestały zawstydzać, nigdy owe nieszczęsne istoty zrodzone z tych mariażów nie zostały zalegalizowane na terenie salonów. Po prostu – udawało się, że się o niczym nie wie, dobre wychowanie nakazywało wystrzegać się w towarzystwie takiej istoty najlżejszej aluzji do Żydów, nie mówiło się o tym jak o szubienicy w domu powieszonego ... Krysia Skarbek, śliczna panna, której bohaterska rola podczas wojny jest znana, tragicznie zmarła przed paru laty w Londynie, należała do tej właśnie kategorii tragicznych mieszańców. Ojciec hrabia, matka Goldfederówna ... Unikano przy niej tematów żydowskich, ona sama, biedaczka, nigdy o tym nie mówiła, i jakoś długi czas to się udawało ... aż tu pewnego razu nastąpiła katastrofa. Zdarzyło się to bodaj przed hotelem Bristol w Zakopanem.

Ona mieszkała w tym hotelu i właśnie siedziała przy stoliku na werandzie w towarzystwie rozmaitych osób utytułowanych, gdy wtem przed hotelem stanęła starsza już Semitka, gruba i dość krzycząco ubrana, i – nie widząc siedzącej na werandzie Krysi – jęła wołać na cały głos: – Krysia, Krysia! Towarzystwo struchlało, a najbardziej nieszczęsna Skarbkówna – zamiast odezwać się, udała że nie słyszy, że to nie o nią chodzi...

Cóż kiedy znowu rozległo się i tym razem w sposób nie pozwalający na żadną wątpliwość: – Krysia Skarbek! Krysia Skarbek!

Trzeba było widzieć to grono ludzi, przecież obytych w świecie: oczy znieruchomiałe, wbite w ziemię, twarze natężone. Wszyscy jak dotknięci z nagła paraliżem. Jakimż błogosławieństwem byłoby, gdyby naraz ktoś się odezwał po prostu:

– Krysiu, nie słyszysz? To któraś z twoich ciotek woła na ciebie!

Ale tych prostych słów nikt nie był w stanie wypowiedzieć. Jak skamieniali, udawali nadal heroicznie, że o niczym nie wiedzą, wbrew tym krzykom rozlegającym się coraz głośniej ... W tym nie było pogardy, ani nienawiści – była tylko okropna niezaradność, nieumiejętność przezwyciężenia konwenansu, zdobycia się na styl bardziej nowoczesny...

W takich nagłych konfrontacjach objawiała mi się cała niezdarność tych polskich form z dziada pradziada, nieprzewietrzonych, ich zupełne nieprzystosowanie do życia.

Zaczynałem powoli dostrzegać, że ten świat żydowski wszczepiony w świat polski ma niezwykłe rozsadzające znaczenie – i że to jedna z największych szans naszych na wypracowanie nowego gatunku Polaka o formie nowoczesnej, zdolnej sprostać teraźniejszości. Żydzi byli tym co nas łączyło z najgłębszą, najtrudniejszą problematyką świata.