Przypuszczam, że to tłumacznie niekiedy bywa oddalone od wiernego tekstu. To nieuchronne, gdy z dawnego francuskiego idzie się do nieco dawnego portugalskiego a dopiero potem przechodzi się do polskiego. Niestety nie widzę ani na półkach ani w Sieci tej książki w innych językach, z którymi sobie radzę.

To urywek drugiego rozdziału, sekcji X „Testamentu politycznego” Armanda du Plessis czyli kardynała księcia de Richelieu.

Przypuszczam, że ten tekst był bardziej znany w Brazylii w wieku XIX niż w innych krajach, bowiem tak cesarz jak i wojskowa klasa była przesiąknięta pozytywizmem (i masonerią) a Comte zachęcał swoich zwolenników do lektury tego dzieła.

Choć umiejętność czytania jest w pełni potrzebna w republice, to równie pewne jest, że nie powinno być ono tak samo wszystkich nauczane.

Tak jak byłoby potworne ciało mające oczy w swoich wszystkich częściach, takie samo by było Państwo gdyby wszyscy jego poddani byli mądrzy; tak mało by się widziało posłuszeństwa jak bardzo duma oraz zarozumiałość byłyby powszechne.

Handel sztuki czytania oddaliłby handle innymi dobrami, które napełniają Państwa bogactwami; zrujnowałby rolnictwo, prawdziwą matkę ludów; i przyniósłby wkrótce dezercję mas żołnierzy, których wsparciem jest bardziej grubiaństwo niewiedzy niż ogłada nauki: w końcu, przepełniłby Francję krętaczami bardziej skłonnymi doprowadzić do ubóstwa rodziny niż zdobyć dobra dla Państwa.

Gdyby czytanie było sprofanowane przez wszelki typ dusz, widziałoby się więcej ludzi zdolnych formułować wątpliwości niż je rozwiązywać i wielu bardziej by się oddało opieraniu się prawdzie niż jej bronieniu.

I to z tej przyczyny w dobrze prowadzonym Państwie politycy chcą większej ilości mistrzów w sztukach mechanicznych niż mistrzów w sztukach liberalnych, którzy by nauczali czytania.

Często oglądałem jak z tej samej przyczyny kardynał DuPerron gorąco nastawał na zamknięcie części kolegiów w tym królestwie; chciał ustanowienie czterech czy pięciu z nich w Paryżu i dwóch w każdym z głównych miast w prowincjach.

Do wszystkich przedłożonych względów dodawał, że było niemożliwe znalezienie w każdym stuleciu dostatecznej ilości mądrych ludzi, by zapełnić mnogość kolegiów; lecz gdyby wszyscy zadowolili się ich umiarkowaną ilością, mogłyby one być wypełnione godnymi osobami, które zachowałyby ogień świątyni w swojej czystości i przekazywaliby ciągłą sukcesją wiedzę w swojej doskonałości.
[...]
W końcu, z tej wielkiej ilości kolegiów na równi utworzonych we wszelkich miejscach, dwa zła się biorą: jedno bierze się z miernej jakości tych, co są do nauczania powołani, bowiem niemożliwym jest znaleźć dostatecznie wielu wybitnych osób, by wypełnić katedry; drugie z małej naturalnej dyspozycji do studiów wśród tych, których rodzice do nauki skłaniają. Przez łatwą dostępność bez sprawdzenia zasięgu swoich możliwości następuje to, że prawie wszyscy uczący się pozostają z bladym pojęciem czego się uczyli; jedni, bo brak im zdolności, drudzy, bo źle ich uczono.

Choć to zło wielkie może mieć skutki, łatwe jest lekarstwo, bowiem nie trzeba czego innego jak ograniczenia wszystkich szkół prócz tych z głównych miast do dwóch lub trzech klas wystarczających do wyciągnięcia młodych z grubiańskiej niewiedzy tak szkodliwej dla tych, którzy oddać swe życie chcą broni czy zająć się handlem.