Próbowałem opowiedzieć wczoraj czemu tak mi trudno podać krótko i jasno wyrażoną opinię o brazylijskiej dyktaturze. Gdy przychodzi pora na dopięcie ostatnich klamerek na zmontowanym modelu, pojawiają się nowe fakty i interpretacje, które odmieniają oświetlenie i bieg akcji.

Jeszcze trudniej jest mi określić mój stosunek do Stanów Zjednoczonych. Ponieważ nigdy tam nie byłem a jestem Polakiem, powinno być to bardzo łatwe: coś tam przyjmuję za moją opinię, upieram się i mam ten problem z głowy. Brazylijskie otoczenie skłaniałoby do przyjęcia dość wrogiego nastawienia, bo ile razy wytaczają tu wielkie argumenty przeciw kolosowi z północy, przesadzają w tonacji uczuciowej czy w detalach, ale rzadko w faktach. Więc czemu nie włączam się do chóru winiącemu USA za wszystko, co złe tu i w okolicy?

A bo ludzie opowiadają tyle różnych rzeczy, jedne sprzeczne z drugimi, a wygląda na to, że wszystkie są prawdą. I ci z moich znajomych, co mają dużo wiedzy, mają najmniej pewności.

Gdy wylądował w Stanach, Wacek szybko miał się wdać w lektury o wojnie cywilnej. Sprawiła to jego córka. Kasia sceptycznie przyjmowała nauki jej nauczycieli i dość szybko poczuła sympatię do niemile w tekstach przedstawianej strony Południowej. No i Wacek wsiąkł w temat. W konsekwencji, w naszych spotkaniach i w listach z wielu lat ten temat pojawiał się często.

Więc do niego natychmiast zwróciłem się gdy w tekście zamieszczonym w „Fifty Major Documents of the Nineteenth Century” by Louis L. Snyder, dokument 29, wygrzebałem tę perełkę, oświadczenie Lincolna, gdy przedstawiciele prasy nastawali czemu wreszcie nie ogłosi końca niewolnictwa:

Moim najwyższym celem w tej walce jest zachowanie Unii, a nie zachowanie czy obalenie niewolnictwa. Gdybym mógł ocalić Unię nie uwalniając żadnego niewolnika, uczyniłbym to; a gdybym mógł ją ocalić uwalniając wszystkich niewolników, uczyniłbym to; i gdybym mógł ją ocalić uwalniając niektórych i nie dbając o innych, też bym to zrobił.

(My paramount object in this struggle is to save the Union, and is not to save or destroy slavery. If I could save the Union without freeing any slave, I would do it; and if I could save it by freeing all the slaves, I would do it; and if I could save it by freeing some and leaving others alone, I would also do that.)

Ciekaw byłem jego reakcji. W istocie, nie znał cytatu. Oto jego odpowiedź:

Na temat przyczyn wojny domowej jest w USA bardzo dużo szumu informacyjnego. Prawdę mówiąc, do tej pory nie bardzo rozumiem jej przyczyny, ani nawet jaki jest do niej stosunek ludzi z Południa.

A tyle mieliśmy rozmów, że Północ potrzebowała wolnej siły roboczej do fabryk, o odniesieniach historycznych i ekonomicznych...

Przypominam sobie to zawsze gdy ktoś ma szybkie oceny sytuacji i wie czemu USA poszły do Iraku, czemu dały pieniądze na pomarańczową rewolucję, czemu zakłada tu fabryki a tam posyła żołnierzy. Wszystko jest prawdą. Ciemne machinacje rządu federalnego i najpiękniej działająca demokracja w małych miasteczkach...

Nie tylko Wacek starając się dać uczciwą odpowiedź miał trudności z opisem Stanów. Był i inny pan, dużo od niego sławniejszy, który odkrył Amerykanom i innym czym była Depresja, czym była kalifornijska biedota. „Grona gniewu” i „Na wschód od Edenu” zrobiły go jednym z najsławniejszych przedstawicieli swego kraju. Dwa lata przed otrzymaniem nagrody Nobla 60-letni John Steinbeck wsiada do trailera ze swoim pudlem i jedzie przez całe Stany, z Maine do Kaliforni, by poznać swój kraj. Patrzy, słucha, rozmawia, spisuje notatki. „Podróże z Charliem” to klasyk ale i dowód, że nie należy pospiesznie wydawać opinii o owym kraju.

Ojcowie-Założyciele to hreczkosieje, zadufani i kopiący wzajemnie pod sobą dołki? Zgoda. To ludzie, których dokumenty i dokonania wpłynęły na styl i treść światowej polityki następnych stuleci? Też zgoda.

Roosevelt sprowokował a może i sprokurował Pearl Harbor? Po sporej ilości lektur myślę, że tak. Zimna, nieludzka gra. A więc potwór? Nie, to mój zbawca. Bo Rosja bez pomocy USA nie pociągnęłaby daleko jej oporu przeciw Niemcom (nawiasem, w II tomie swych wspomnień B. Gleichgewicht pisze jak zmieniało się już w połowie 1942 roku w Azerbejdżanie jego życie – mundur, jedzenie – oraz jaka była różnica między ZIS-ami a Chevroletami). Brakowałoby tylko nowego rządu na Wyspach, rozejmu brytyjsko-niemieckiego – i teraz mielibyśmy w Europie już 74 rocznicę 1000-letniej Rzeszy.

Handel amerykański korumpował pół świata? Kto jeszcze pamieta słowo „Lockheed” nie ma jak zaprzeczyc. Ale gdy gówno wypłynęło na wierzch, tak odmienili techniki działania, że to oni rozsiewają po świecie modele etycznych działan komercjalnych. Wykorzystywali do rozpaczy tanią siłę roboczą z tzw. Trzeciego Swiata? Tak, ale to przykład ubezpieczeń i dobrych zarobkow w filiach firm północno-amerykanskich popiera w całej Ameryce Poludniowej (i nie tylko tam) cywilizowane relacje kapitału i siły roboczej.

CIA wykorzystywało „Peace Corps”, żeby przeniknąć w różne miejsca, gdzie nie miało jak wejść przedtem? Bez wątpienia. Ale spotkałem kilkadziesiąt osób, które wdały się za młodu w ten projekt pochodzący z inspiracji grupy Kennedy'ego i oddały dziwnym krajom parę lat swojego życia i wysiłku, zyskując nieco wiedzy o świecie i jego komplikacjach.

Cokolwiek powie się o USA, ma to szanse być prawdą. Ale nie ma gwarancji, że mądrym będzie wypisanie takiego zdania na sztandarze.

Nawet ten tępak i hipokryta Bush, którego bliski mi P. nazywa w najlepszym przypadku... a, mniejsza o to. Ale zerknijmy na to nagranie. Rok 2006, w sali pełnej dziennikarzy G.W.Bush pojawia się razem ze swoim sobowtórem (komediant Steve Bridges). Sobowtór wydrwiwa go jak się da, Bush współgra lojalnie i udaje siebie samego jeszcze głupszego niż jest. A potem siedzi spokojnie i słucha jak inny komik, Stephen Colbert, wygaduje mu co sobie tylko chce. (Komu brak czasu na cały ten film, tekst Colberta znajdzie tu.) Czy jest inny kraj z takimi obyczajami? Zestawiając to z nadętą kaczką w formie kartofla, można umrzeć ze śmiechu.

Przepraszam, znowu się rozgadałem. Zamierzałem tylko powiedzieć, że nie da się podać całej prawdy o USA, bo zajmie ona chyba cały serwer.