Ewangelia według Jana Waszkiewicza

(dokończenie)

Związek między demokracją a techniką dyskusyjną zwaną reductio ad absurdum jest tym jaśniejszy im lepiej rozumiemy czym różni się demokracja od dyktatury. Bo wydaje się, że właśnie dyktatura jest najbardziej od demokracji odmienna.

Choć różne są jej twarze i ubiory, najczęstsze formy dyktatury zaczynają się od bardzo dobrych planów dla mas i to właśnie masy je umożliwiają. Do nieba muszą lecieć zewsząd modły o silną rękę, by niebo rękę tę zesłało – czyli musi istnieć w ludzie wiara, że są takie osoby o nadprzyrodzonych własnościach, które cud uczynią. Łatwo jest wyhodować w sobie poczucie swojej cudowności. Jeśli osoba, która je rozwinęła, do władzy z woli sporego odłamu ludu dotarła i wie, że wśród równych niektórzy są równiejsi, żadna siła jej nie wyperswaduje, że to nie o niej mowa.

Dlatego nie ma wiecznych dyktatur. Z każdym mijającym dniem będzie coraz mniej zachęt, by system przekonań przewietrzyć. Zmienianie się świata jest uznawane za niemożliwe i dochodzi do takiego rozziewu między wnętrzem i zewnętrzem dyktatora, że jego skóra nie przetrzyma napięcia. Ale nie ma on wyboru, odmiana losu wymagałaby pytania i słuchania, które zaprzecza własnej nadprzyrodzoności. A Prawo Zwierciadełek gwarantuje, że arogancja przepływa z góry w rozmytej formie na resztę społeczeństwa, i wtedy wszędzie przekaz prawdy jest hierarchiczny a prawdą jest to, co twierdzi osoba wyżej usytuowana.

Otóż sposób przekonywania nazywany sprowadzaniem do absurdu, argumentował Jan Waszkiewicz, zrodził się w dyskusjach z greckiej agory. Chcę przekonać cię do mojej racji? Ustaliliśmy ten sam punkt wyjścia i mimo tego ty wyciągasz stąd jeden wniosek a ja drugi. Mam niezachwiane przekonanie, że to tylko ja mam rację, ale hipotetycznie, aby móc pozornie z tobą się zgadzać, przyjmuję twoją tezę. I krok po kroku, spacerując po ścieżce wyznaczonej przez reguły logiki, doprowadzam cię do miejsca, skąd już się nie wyjdzie.

Na naszym spacerze jesteśmy sobie równi. I idąc z tobą muszę chwilowo zrezygnować z mojej racji. Tu właśnie jest to zjawisko, które nie pojawi się gdy rozmawiają osoby mające racje sprzężone z pozycją socjalną. Nie dla pomazańców Bożych jest chwilowe udawanie, że racja nie jest po ich stronie, taka myśl ani przelecieć nie powinna przez głowy poddanych.

Tak w ogóle, nauczanie (w odróżnieniu od tresury) jest działaniem typowym dla demokratycznych idei. Mam jakieś pojęcia i przedkładam ci je w rozmowie. Ty je przyjmiesz lub nie, zależnie od twego rozumienia. Nic nie warte są postronne względy, to jest kontakt tylko między umysłami. I na tym, nie na wyborach władz czy równości pozycji, polega demokracja uniwersytecka.

Tak ładna to wizja, którą proponuje J.W., że dla równowagi dołożę krótki, ale znaczący zwrot, którego autorem jest jeden z najwybitniejszym matematyków XX wieku, Vladimir I. Arnold (Mathematics: Frontiers and Perspectives, AMS, Providence 1999):

Cała matematyka dzieli się na trzy części: kryptografia (opłacana przez CIA, KGB i im podobne), hydrodynamika (utrzymywana przez wytwórców atomowych łodzi podwodnych) oraz mechanika przestrzeni (finansowana przez instytucje wojskowe oraz inne, zajmujące się pociskami, takie jak NASA).