Tydzień temu w gronie znajomych sensację wywołała linka do artykułu z rewelacyjnymi informacjami o generale Franco. W dość ostrej ale cywilizowanej dyskusji, osoba ukryta pod skromnym imieniem Isztar pognębia niejakiego „lewaka” (który nie cenił należycie dyktatora) triumfalnie cytując Wikipedię i nie szczędząc wytłuszczonego druku. Czytamy tam:

W czasie II wojny światowej ok. 350 000 Żydów przekroczyło Pireneje (na podstawie państwowego dekretu przyznającego wszystkim Żydom sefarydyjskim, bez względu na miejsce zamieszkania, obywatelstwo hiszpańskie, formalnie było to przywrócenie obywatelstwa wszystkim Żydom wygnanym z Hiszpanii w 1492 r. i ich potomkom.). W grudniu 1942 Franco zażądał od Niemców uwolnienia wszystkich Żydów sefarydyjskich oraz zaniechania prześladowań religijnych. Z racji pomocy udzielanej ludności żydowskiej generał Franco został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata, a w dniu jego śmierci wielu przywódców gmin żydowskich z całego świata wzywało wiernych do modlitwy za niego.

Pierwsza sceptyczna reakcja przyszła od Jurka Krzystka. Kluczowa uwaga mieści się w tych zdaniach:

Kiedyś próbowałem już dowiedzieć się, czy Franco istotnie dostał tytuł j.w. Nigdzie nie udało się znaleźć odnośnika.

Wystarczyło to, by Michał Babilas, mający twórczą relację z Wikipedią, wdał się w solidne studium, które zaowocowało komentarzem do artykułu Isztar. Może pożałował, że nie umieścił komentarza w ich (Doroty i jego) blogu, bo miejsce było zatrute nie tylko złymi informacjami ale i złą wolą. A że widziałem już różne niemiłe rzeczy na tym świecie, postanowiłem cały wpis Michała przepisać tutaj. W ten sposób, jeśli owa następczyni dawnej Isztar postanowi zlikwidować wpis, jego zawartość zachowa się tu. Póki co jednak, można czytać go tam, ale nie wiem czy należy czytać to, co autorka (w miejsce stosownych tu przeprosin) dopisała. A dopisała coś takiego, że mi rozwinęła sztampę. Bo w ten sposób wbija mi się do głowy natrętna zbitka: asów – czwórka, dzięcilina – pała, Isztar – zero.

To nie są uwagi na temat lewicy, prawicy czy średnicy. To kwestia odpowiedzialności umysłowej, i kropli krytycyzmu. (350 tysięcy? I co się z tą olbrzymią masą ludzi stało?) I większego nastawienia na prawdę niż na utrzymanie przy życiu wcześniej przyjętych poglądów. Mam nadzieję, że chodzi tylko o to, że nie o świadome popieranie informacyjnego chuligaństwa – to jest najdelikatniejsze słowo,  które znajduję na złośliwe fałszowanie Wikipedii.

Bzdury tam umieszczone przeszczepiły się do kilkudziesięciu artykułów z polskiego Internetu. Szkoda. To jest zbiornik wodny dla wszystkich sieciowych stworzonek, jeśli paru durni zaświni tę wspaniałą społeczną inicjatywę (nie mniej wydajny cios w kartele i monopole niż poczta elektroniczna, skype, wymiana nagrań muzycznych i filmów), to jaka by nie była barwa sztandaru użytkownika potwierdzającego fałszerstwami swoją wyższość, później i on sam będzie cierpiał z powodu dewaloryzacji źródła informacji.

Gdy Babilasy coś napiszą, trudno jest czemuś zaprzeczyć czy coś ująć. Ale zrobiłem nieco wysiłku, by coś dodać. Chodzi mi o zrozumienie skąd ów dekret. Proszę zauważyć, że wyjątkowo wredna redakcja fałszywki stwarza wrażenie, że to sam Generalissimus Franco taki dekret wydał. Nie, sprawa jest znacznie dawniejsza i ma bardzo ciekawe odgałęzienia.

1. Zacznę od perełki, na którą natknąłem się szukając informacji o okolicznościach historycznych dekretu, autorstwa dyktatora hiszpańskiego Primo de Rivera. Wzięta jest z pisma Time z poniedziałku, 14 lipca 1924:

Historia, która mówi o dojściu do władzy Primo, opisuje tę rozmowę telefoniczną między panem Niceto Alcala Zamora, ministrem Wojny, oraz generałem brygady Primo, wojskowym zarządcą Barcelony:

Zamora: To ty, Primo?
Primo: Tak.
Zamora: Słyszę, że jest tam u was właśnie rewolucja.
Primo: Masz świetne informacje, drogi Zamora.
Zamora: I co robisz, żeby ją zdusić?
Primo: Nic.
Zamora: Caramba! Co to do diabła ma znaczyć?
Primo: Po prostu to, bo to ja prowadzę rewolucję.
Zamora: Zdrada! Uważaj się za wziętego do aresztu.
Primo: Dziękuję. Wkrótce będę w Madrycie, ale radzę ci, żebyś wybrał azyl przed moim przybyciem.

Zamora to uczynił.

Postać tego dyktatora w tak ciekawych barwach się jawi, że jeśli znajdę kiedyś czas, spróbuję napisać coś o tej odmianie dyktatury, która robi wiele sensownych rzeczy i sama grzecznie odchodzi. Bo mam tu skutki innej takiej dyktatury pod ręką, Getúlio Vargas do dziś jest z rozrzewnieniem wspominany przez lud brazylijski.

2. Głęboki podkład historyczny, źródło właściwe, czyli Żydowska Biblioteka Wirtualna, urywek o współczesnych czasach – po 1868.

Po setkach lat za granicą, Żydom pozwolono w końcu na powrót do Hiszpanii po stworzeniu nowej monarchii konstytucyjnej w roku 1868, chociaż nie odwołano edyktu o ich wygnaniu aż do roku 1968. (W latach od 1868 do 1968 Żydzi mogli żyć w Hiszpanii jako jednostki ale nie mogli praktykować Judaizmu jako zbiorowość.) Nieliczna ilość Żydów zaczęła przybywać do Hiszpanii w XIX wieku i w końcu otwarto synagogi w Madrycie i Barcelonie. Z wolna rzeczy przybrały lepszy obrót i nawet hiszpańscy historycy zaczęli interesować się historią populacji hiszpańskich Żydów oraz ladino, ich językiem. Rząd Miguela Primo de Rivera (1923-1930) przyznał nawet prawo do hiszpańskiego obywatelstwa Sefardyjczykom, którzy o nie ubiegli się przed 31 grudnia 1931 roku.

W czasie WWII Hiszpania kierowana przez Franco pomogła Żydom zezwalając na użycie kraju jako drogi ucieczki z europejskiego teatru wojny, pod warunkiem, że „nie zostawią śladów swego przejazdu”. [...] Ponadto, tacy hiszpańscy dyplomaci jak Ángel Sanz Briz i Giorgio Perlasca zaopiekowali się około 4000 Żydów i przyjęli 2750 żydowskich uciekinierów z Węgier.

Nie muszę komentować słów i liczb, prawda?

3. Im dalej w Hiszpanię tym więcej pytań. Co się stało, że tak zdumiewająca decyzja była podjęta przez generała-polityka? O, mam coś ciekawego. Ludzie! Czytam i rozumiem! Chociaż to w ladino.

Już kiedyś zaskoczyła mnie łatwość, z jaką czytałem prowensalskie teksty renesansowych bardów. Jakby to był prawie czysty portugalski. To samo było przy słuchaniu katalońskiego. A tutaj jest jeszcze łatwiej, tylko zmienić pisownię... Czyli współczesny hiszpański poszedł sobie w jedną stronę, i zostawił w miłym towarzystwie bliską sobie grupę innych języków... Świetnie. Więc mogę spróbować sił jako tłumacz z ladino:

Pulido eskrivio ke el buto de su aserkamiento a los sefaradis era en primer lugar nasional i espanyol. Estava konvensido ke los serka de dos milyones de sefaradis djudeo-espanyol avlantes, al prinsipio del siglo 20, podian kontribuir a los interesos i a la pozision de Espanya en el mundo, ke avian sufrido muncho en la kriza de 1898 kuando, kon el tratado de Paris del 10.12.1898, pedrio sus ultimas kolonias (Cuba, Puerto Rico i las Filipinas).

A więc mamy Hiszpanię, która przegrywa wojny i traci ostatnie kolonie (no, nie bardzo, a Maroko?) i wtedy Ángel Pulido, lekarz, polityk, katolik, Hiszpanin, zaczyna działalność pisarską, zajmując się losem dwóch milionów Żydów Sefardyjskich, którzy mogliby przyczynić się do odzyskania przez Hiszpanię jej pozycji w świecie. Pisze tak dużo i tak dobrze, że jego kampania stwarza w Hiszpanii atmosferę przyjaźni i sympatii względem Sefardyjczyków i ich kultury. I w tym klimacie działa nieoczekiwanie światły dyktator Primo.

Zaczynam cokolwiek rozumieć.

Co by tu zrobić, żeby i na portalu historyków ktoś napisał coś z sensem? Bo póki co to powtarzają w dyskusjach banialuki o Franco, co dla Żydów słodszy był od malin.