Ani mi w głowie wychwalanie „Niesamowitej słowiańszczyzny” Marii Janion. W takie coś może wdać się samobójca – albo specjalista. Nie jestem żadnym z nich.

Specjalistką jest Dorota Babilas – i powiedziała parę słów o książce, mądrze i rzeczowo. Kto inne ścieżki na codzień wydeptuje a komentować zechce mądrze, ryzykuje, że wypadnie głupio. A wykrzykniki „ale fajne” mówią coś o krzyczącym, nie o obiekcie zachwytów. Jedynym inteligentym wyjściem jest milczeć. Albo krytykować, bo do tego nie trzeba być specjalistą, a krytyka zawsze wśród rodaków znajdzie sympatyków.

Droga do nabycia książki wiodła przez „Barbarzyńską Europę” Karola Modzelewskiego. Zaczątki rozumienia struktury prawnej wczesnego średniowiecza prowadziły do pytania: a Polska, co o niej można się dowiedzieć, co wystaje poza prowadzące pod Grunwald i do Rygi historyjki o naszych korzeniach i ple-ple? Znajomi, którzy spotkali już p.Janion zaręczali, że wizja i uczciwość intelektualna i niedogmatyczność i wyrozumiałość – więc świetnie, czytajmy.

„Co ma wartość, ma cenę”. Babcia miała pełną rację i byłem przygotowany na dozę trudności w lekturze. Jeśli chcę zrozumieć coś o romantyzmie, czego nawet nie wspomniano w szkole, droga nie może być bardzo krótka ani płaska. I układają się sensownie dziwadła, które mnie przedtem zaskakiwały. Ot, na przykład, ile razy chciałem znaleźć coś o religii dawnych Słowian, docierałem do stron internetowych zawierających także taką kupę rasistowskiego łajna, że aż odwracałem nos od komputera i myślałem: a co ja zawiniłem, żeby to oglądać? Teraz już wiem, że nic. To naturalny szlak, który od własnych bogów prowadzi do własnych mitów narodowych – i do ksenofobii i rasizmu już jest tylko pół kroku.

Więc wszystko by było cudownie, gdyby ... Momencik, czemu już na str.10, czyli na czwartej stronie tekstu dostaję kopniaka? Profesor Modzelewski też nie ułatwiał mi życia, traktował mnie jak kogoś, kto zna starogermański, starocerkiewną słowiańszczyznę, grekę i łacinę i nie zamierzał mi tłumaczyć tekstów na polski. Popracowałem nad słownikami (często z sieci) i jakoś tam było. Więc nie chodzi o to, że poziom wymogów zawyżony, ale o coś, co można zrozumieć czytając ten urywek:

Edward W. Said założył podstawy metodologii i praktyki badawczej krytyki postkolonialnej. W Orientalizmie analizuje „Orient” na wpół mityczny, przedstawia procedery podporządkowania nie-zachodniej nie-historii Orientu kanonowi zachodnich fabuł i schematów. Norman Davis trafnie zwraca uwagę, że powstające na Zachodzie studia na temat Europy Wschodniej podlegają często podobnym do „Orientu” uprzedzeniom i wypaczeniom. Czy do opowieści o Słowiańszczyźnie i o Polsce można wykorzystać kategorie krytyki postkolonialnej?. Oto pytanie, które stawiam przed sobą.

Warto tu uwydatnić, że Said określił zasady swego przełomowego dzieła Orientalizm jako humanistyczną krytykę i humanizm. Humanizm to historyczne i racjonalne zrozumienie, podtrzymujące poczucie wspólnoty z innymi komentatorami, społeczeństwami i epokami. Wychodzi ono z Vikiańskiego jeszcze, a interpretowanego antyesencjalistycznie założenia, że „świecki świat to świat historii tworzonej przez ludzi”, że „ludzką historię tworzą ludzie”. Podstawę humanistycznej krytyki zaś, według Saida, stanowi filologia porównawcza, uprawiana pod auspicjami Goethego, Humboldta, Diltheya, Nietzschego, Gadamera, Ericha Auerbacha, Spitzera i Curtiusa. Filologia to „najbardziej podstawowa i twórcza z nauk objaśniających”. Filologia porównawcza interpretuje tekst konkretnie, wrażliwie i intuicyjnie, zagłębiając się w jego życie – widziane z perspektywy czasu jego powstania i jego autora oraz odbioru. Said powołuje się nawet na dawne Diltheyowskie określenie einfühlen – wczuwać się. Tak rozumiane humanistyczne wykształcenie nie jest „jakimś sentymentalnym i pełnym hipokryzji nakazem powrotu do tradycyjnych wartości czy klasyki, ale rzeczywistą praktyką światowego, świeckiego i racjonalnego dyskursu”. Współczesne techniki mogą umniejszać to humanistyczne wykształcenie. „Zamiast czytać w prawdziwym sensie tego słowa, dzisiejsi studenci są często dekoncentrowani przez fragmentaryczną wiedzę przekazywaną przez media i internet”. Trzeba zatem wrócić do studiów nad klasykami filologii i nad tekstami kultury.

Choć mój chwilowy i bardzo nieudany prezydent wmawia mi, że nie jestem inteligentem, wiem, że nie ma on racji. Jestem, nie dla dyplomów i księgozbioru, ale dla postawy, której on nie ma: staram się myśleć nim coś powiem. Więc chyba jestem w gronie, do którego zamierzała dotrzeć p. Janion. W takim razie co ma znaczyć to zasypywanie mnie erudycją, nazwiskami, rozważaniami metodologicznymi, i to na samym początku? Chce mnie uziemnić? Nie tak łatwo. Z tych jedenastu nazwisk trzy już przedtem znałem, jednego z tych autorów czytuję, jednego miałem w szkolnych lekturach, których szczęśliwie dla mojego rozwoju unikałem. Mimo tego nie zamierzam zapłakać: ach, jaki ze mnie głupiutki inteligencik - bo choć jest to prawdą, liczy się moja zdolność rozumienia wywodów, a te bardzo nikle wymagają owego podkładu. Owszem, może być ten spis istotny dla twórcy tez, ale nie dla ich odbiorcy. No i niestety coś, co być może zostało zamierzone jako skromne wyznaczenie swojej (czyli autorskiej) zależności od innych myślicieli, nabrało barw wyniosłości i zarozumialstwa.

(Aha, co to za żart, że „Filologia porównawcza interpretuje tekst konkretnie, wrażliwie i intuicyjnie, zagłębiając się w jego życie”?? Czy może autorka naprawdę myśli, że to zdanie ma treść?)

Powie ktoś: a czemu nie przeskoczyłeś przez ten wywód, jak gdyby był nudnym opisem przyrody? Odpowiem: czytam cały tekst i dzięki temu nie straciłem nie znanej mi perełki Mrożka, z urywka, który stoi nieco niżej:

Między Zachodem łacińskim a Wschodem greckim, między Rzymem a Bizancjum zaczęła przebiegać przed tysiącem lat linia podziału religijno-kulturalnego, która bywa uznawana „za najtrwalszą granicę kulturalną kontynentu europejskiego”. Jakie poglądy ujawniają się w polskim spojrzeniu na to tak brzemienne w skutki rozgraniczenie? Polska znalazła się w położeniu zachodnio-wschodnim; jak to określa ironicznie Sławomir Mrożek: na wschód od Zachodu i na zachód od Wschodu. Usiłowała jednak najczęściej – myślą swych intelektualistów i potocznym wyobrażeniem – przeważyć szalę na rzecz „Zachodu” i odciąć się od „Wschodu”.

Więc w sumie jestem nieco poniżony, ale wygrany. Mimo tego, zastanawiam się: jeśli to kulturalna i miła pani, co oznacza ten zdumiewający ciąg zdań?

Najprostsze wyjaśnienie jest chyba poprawne, ale też częściowe: autor po części pisze dla czytelnika, ale patrzy też na kolegów, wydawców, zawodowych krytyków, całą tę bandę, która może po prostu nie dopuścić tekstu do druku – a wydrukowany ukatrupić. I to prowadzi do lekkiej schizofrenii, od której najbardziej cierpi prawdziwy czytelnik, czyli ktoś taki jak ja. To zjawisko pojawia się też w podręcznikach szkolnych czy uniwersyteckich, a dotarło do mnie, że nawet i w tomikach poezji, które nie są pisane do czytania ale do nagrody Nike.

Jednak ważniejszym wyjaśnieniem wydaje mi się ujrzenie zjawiska jako jeszcze jednej potyczki w niekończącej się walce dwóch kultur. 40 lat po entuzjastycznym odczytaniu książki „The Two Cultures” humanisty, ścisłowca i polityka w jednej osobie, C.P.Snowa, walka trwa jak gdyby nigdy nic, choć jego teza wciąż jest oklaskiwana. Aha, dla młodszych czytelników, którzy nie spotkali tej postaci wśród pokémonów, można by z grubsza tak przedstawić tę tezę: myślący ludzie w naszej cywilizacji zajmują pozycje w dwóch grupach, nazywanych humanistami i ścisłowcami i używają swych ponadprzeciętnych mózgów do wykazywania kto tu jest mądrzejszy i ważniejszy, a w tym czasie świat cierpi z głodu, brudu i niesprawiedliwości.

To prawda, że imponujące intelektualnie monografie z nauk ścisłych zaczynają się tak nieczytelnie, że nawet specjaliści przy pierwszym podejściu brną tylko przez streszczenia. Ale nie zawsze tak było, nawet w XIX wieku i początku XX wieku dzieła genialnych specjalistów miały pierwsze strony zrozumiałe dla laika z dobrymi intencjami. To kultura wydawnicza, ze źle rozumianą tendencją do skrótowości, skłoniła autorów do porzucenia dobrych obyczajów.

A że „humanities” stały się też „science”, choroba opadła na dzieła, które mogły by być pisane po ludzku. Niestety, naukowość daje więcej honorów, pozycji, pieniędzy. Wystawiono czytelnika do wiatru. Naukowości.

Proszę zauważyć też ważne skrzywienie się autorki gdy wspomina internet. Ojej. Każda technologia ma swoich wrogów. Wrogami klasycznych książek były korniki, termity, szczury, roztocza, nudziarze, krytycy, plagiatorzy. Wrogami artykułów sieciowych są ortografia sms-ów, myszka, brak ostatecznej wersji, trolle, szybkość kopiowania przekraczająca szybkość myślenia. Ale każda technologia może być przyjacielem myślącego człowieka. Czemu więc tu grymas? Ano może dlatego, że choć nie brak tzw. humanistów cudownie sobie radzących w świecie komputerów, to jednak ta ich frakcja, co komputera się boi i go satanizuje, jest nieporównanie większa niż wśród tzw. ścisłowców.

Ale to temat na dłuższą rozmowę, więc może go na tym zostawię. Przypomnę tylko za Snowem: nikt nie rodzi się matematykiem, geografem, literatem czy fizykiem. Czas by był, by przestać opowiadać owe dyrdymałki o humanistach czy technikach.

By nie wydawać się nadmiernie radykalnym przyznam, że na ogół w chwili urodzenia jesteśmy dziewczynką lub chłopcem, ale to nic nie mówi o naszych przyszłych zawodach.