Do kupienia książki wprowadzającej w świat idei Ayn Rand skłonił mnie niecodzienny tytuł wyboru artykułów (napisanych przez nią i przez jej współpracownika Nathaniela Brandena) „Cnota egoizmu”, z podtytułem „Prawdziwa etyka czlowieka: egoizm racjonalny”

Pogodzonych ze światem łowi się na obietnicę sukcesu, niepogodzonych na paradoks. Nie musi to zapowiadać kłopotów – do Chestertona przywołała mnie kiedyś ta sama pieśń. Ale „A Virtude do Egoismo” nie pokazało swej dobrotliwej strony, bo jej nie ma.

Moje wydanie jest z 1991. Ważne było wydawnictwo: „Instituto de Estudos Empresariais” – czyli odnoga teoretyczna politycznego ruchu przemysłowców, którzy przedstawiali się jako liberałowie – proszę kojarzyć ich z ideami M.Thatcher i R.Reagana. A raczej – co się za chwilę okaże – to były wypływy a nie wpływy.

Leitmotif jej filozofii wkrótce był jasny: należy dbać o siebie i o swoją rodzinę, bo społeczeństwo jest tylko zbiorowiskiem jednostek.

Czytałem dalej już dla ogólnej ogłady, by nie musieć wstydzić się ignorancji gdybym trafił do środowiska liberałów. Ale zysku ze mnie w formie zwolennika już nie mogła mieć, bo wiedziałem, że żadne ze znanych z historii, archeologii czy antropologii społeczeństw nie było tego typu. Ponadto, od lat 50-tych świat znał dowody zgromadzone przez Konrada Lorenza, że i inne żywe stworzonka nie tworzą takich ugrupowań. Więc rozmyślania o takim stworze było odmianą gry w kwadratowe kulki.

Ale skoro czytałem i drażniło mnie, robiłem notatki, żeby wiedzieć czemu drażniło. Bez większych rewizji  po latach przedstawiam co takiego skrobałem.

1. Odrzucanie teorii za to, że mają dozę inspiracji socjalistycznej to nastawienie emocjonalne, a nie argumentacja. Demonizowanie adwersarza nie jest rzetelną techniką myślenia. Wygląda to na zemstę za to, że przez długi okres prawica nie umiała odpierać fałszywych lecz dobrze brzmiących sloganów lewicy  (niewiele zreszta majacych wspolnego z praktyką spoleczną tam gdzie lewica miała władzę). Gdy teoria pojawiła się, dogmatem stała się konieczność pełnej wymiany wszystkich zastanych pomysłów i konstrukcji. Ale pozbywszy się zacietrzewienia, były poddany prl zauważy, że wiele cennych elementów z owych czasów bardzo by się przysłużyło w nie-socjalistycznym świecie.

2. Autorzy wiedzą, że poglądy przeciwne istnieją, ale choć postacie przedstawiajace je są opisane jako architekt, profesor czy związkowiec, ich argumentacja jest na poziomie pitekantropusa i za łatwo zmusza się czytelnika do przyznania racji autorom.

3. Większość lewicowych tez jest nokautowana potężnym ciosem: „a kto będzie za to placił?” Czyli oparciem tego umysłowego ruchu jest ta sama co i u marksistów  redukcja społecznego życia do statycznej ekonomii. Statycznej, bo argumentacja nie dopuszcza możliwości, że w chwili działania wyzwala się zasoby materialne i psychiczne, które mogą zupełnie odmienić stary balans księgowy.

4. Być może „nasza” cywilizacja tym etycznie góruje nad innymi, że powoli modyfikuje swe mechanizmy, by społeczne prawa jednostek przynajmniej na początku życia były dla wszystkich choć trochę podobne. Ten minimalny program ciągle jest bardziej postulatem  niż dokonaniem, ale to jest dobra pożywka dla przyszłych nadziei. Czyli: moje czy nie moje, dzieci kosztują i to jest korzystne i ważne dla nas wszystkich.

Zostawiłem to na boku na parę lat. Kiedyś wróciłem z powodu rozdziału zatytułowanego „Rasizm”. Czytam sporo na temat różnic i podobieństw rasizmu w Brazylii i w USA, ale tu ledwie przebrnąłem przez pierwsze zdanie i miałem dosyć. Z poczucia obowiązku (know thy enemy) przeczytałem resztę, ale w istocie nie było to potrzebne.

Ayn Rand pisze:

„Rasizm to najniższa i najprymitywniejsza forma kolektywizmu”.

Znam ten styl argumentacji. Oszołomy z emigracyjnych list dyskusyjnych dowodzą, że to Żydzi kierowali handlem niewolnikami a także zarządzali obozami koncentracyjnymi. Oszołomy od zerowej tolerancji głoszą, że nędzarze idą do więzień bo mają zbrodnicze tendencje. Itd, itp. Ważne jest mieć główna tezę a potem przycinać przeszłość i teraźniejszość tak długo, aż wlezie do przygotowanej klatki.

Bez rozpisywania się na tomy: u podstaw rasizmu jest odrzucenie „inności”. To suma nastawień motywowanych po części genetycznie, po części kulturowo („nie rozumiem czegoś, więc boję się tego”). I najbardziej powierzchowny przegląd przeszłych teorii i praktyk jasno wskazuje: prawicy zawsze łatwiej było uzasadnić, zaakceptować i utrwalić rasizm. Rasizm lewicy był sekretem domowym czy dla wtajemniczonego grona (czernożopy, szutili naszi druzja, no tolko mieżdu soboj). Nie wpisywano go na sztandary.

Zwolennicy teorii podobnych do proponowanych przez Ayn Rand byli, są i będą. Nie w głowie mi zamieszkać na polu bitwy, gdzie walczą już parę tysięcy lat. Pisano tomy lecz nie ustalono Rozwiązania Na Zawsze. Każdy ciągle może wpisać się do zastępów, których kolor bardziej mu odpowiada.

Uczestniczyłem w paru rozmowach, gdzie używano jej argumentów dla obrony własnych pieniędzy przeciw oddawaniu ich cudzym dzieciom (biedocie, mazgajom, nieudacznikom, cokolwiek nam niemiłego da się tu wstawić). Zyskały te argumenty połysk w ustach R.Reagana – wiernego jej zwolennika. Zamieniły się one w czyn zrządzeniem innego zwolennika – Alana Greenspana. To jej idee przenikały działania słynnych polityków i przemysłowców zachodniego świata. Byli zwycięzcami. Opisem krajobrazu, który po sobie zostawili niech będzie tu parę urywków tego artykułu z Guardiana sprzed 4 lat.

[...]
Labour came to power in 1997 determined to tackle poverty, social exclusion and unemployment. Health and education spending are leaping up to meet the EU average for the first time. Poverty abolition is on target to meet its quarter-way mark by 2005 - 1.1 million fewer poor children. Most of Labour's ideas, energy and funding has gone to programmes concerned with social justice. We can argue round the edges about whether choice is the wrong way, more tax could be raised or more could be done faster, but the spending facts speak for themselves: this is a successful social democracy.
[...]
Programmes that survived the depredations of Richard Nixon, Ronald Reagan and George Bush Snr are falling under the Bush Jnr axe.
[...]
Johnson's greatest success was his Head Start programme for under-fives. Founded 38 years ago, every study shows how intensive support for poor children with education, health and nutrition has delivered children ready to learn when they enter primary school. One famous study followed for 30 years the destiny of a group of children from the programme and compared them with a control group of poor children who were among the many who never got a Head Start place. It found that every $1 Head Start spent saved $7 later on social security, mental health and crime. Many more Head Start children went on to university, owned their own homes and never drew welfare. Another study just out has revised the sum to $8.74 for every dollar spent. It was the well-monitored results of the US Head Start programme that inspired Britain's similar Sure Start children's centres. A third of people working for Head Start are mothers who were themselves helped by it.
[...]
now George Bush plans, in effect, to dismantle it. The House of Representatives has pushed through his wish to devolve funding and control from federal level down to individual states. But as the states are heavily in debt and already cutting their existing social programmes, they are likely to use this block grant for other things. Head Start risks fading away, covering ever fewer children with an ever thinner programme. Already 40% of poor children are not covered.
[...]