Przed paru tygodniami wykpiwałem preambułę do naszej
aktualnej Konstytucji za to, co Jerzy Litwiniuk, poeta
i tłumacz, określa jako „wielosłowność – małonośność”.
Niepokoi mnie, rzecz jasna, nie tyle gadulstwo i brak
precyzji niewydarzonych prawników co potencjalnie
niebezpieczne skutki sformułowań, które chwilowo nic
nie znaczą, ale w niedobrym dla narodu momencie mogą
zostać wypełnione źle pachnącymi treściami.

Ale gdy przeczytałem zapisek uenifeu sprzed paru dni,
mówiący o Konstytucji 3 Maja (tak, tej właśnie, którą
cieszymy się jak wiewiórka spiżarką z orzechami),
dostrzegłem relatywne zalety tej dzisiejszej wersji.
Czytałem z takim zaskoczeniem (ten przeklęty obyczaj
przyjmowania narracji i interpretacji zastępujący
kierowanie się do oryginalnych sformułowań), że czułem
potrzebę zerknięcia na jej pełen tekst. Dziś to łatwe,
nie muszę prosić bibliotek uniwersyteckich o odbitki
i czekać parę tygodni. W parę sekund miałem przed sobą
stronę wikipedii i czytałem:

I. Religia panująca
Religią narodową panującą jest i będzie wiara święta rzymska katolicka
ze wszystkimi jej prawami; przejście od wiary panującej jakiegokolwiek
wyznania jest zabronione pod karami apostazji. Że zaś taż sama wiara
święta przykazuje nam kochać bliźnich naszych, przeto wszystkim ludziom
jakiegokolwiek bądź wyznania pokój w wierze i opiekę rządową winniśmy.
I dlatego wszelkich obrządków i religii wolność w krajach polskich
podług ustaw krajowych gwarantujemy.

Nie wiem jakie kary apostazji były przepisane w końcu
XVIII wieku i wydaje się, że historia Walentyna
hrabiego Potockiego fluktuuje między ważnymi oraz
prawdziwymi lecz ma kłopoty z solidnym oparciem się
na dwóch nogach, czyli (mówiąc prościej) może ten
pan nie został spalony w 1749 roku za przejście na
judaizm, bo być może wcale go nie było. (Bywają takie
historie o gwałtownych śmierciach, które są ważne ale
mają kłopoty z dokumentacją historyczną.) Ale z całą
pewnością prawdziwa jest wcześniejsza historia zmiany
wiary przez Katarzynę Malcherową. O zbrodnię odejścia
od katolicyzmu na judaizm oskarżono w 1529 roku
70-letnią kobietę i po 10 latach procesu, już jako
80-letnią, publicznie ją w Krakowie spalono. O czym
dobrze jest przypomnieć sobie gdy słyszy się zbyt
wiele tokowania o naszej tradycyjnej tolerancji.

Więc jest mniej źle, niż myślałem, w ciągu 200 lat
posunęliśmy się troszkę do przodu. Ale cała ta
kwestia legitymizowania postanowień grupy zebranych
w jednym miejscu obywateli wcale nie jest prosta.

W niedużej a pięknej książeczce Science and Human
Values pisarz i fizyk Jacob Bronowski mówi o tym
jak pojęcia spoza świata nauki są poddawane, tak samo
jak naukowe, próbie doświadczenia, testowi działania
w realnym świecie: „To jest prosty lecz głęboki
sprawdzian faktu, dzięki któremu osądzamy wzniosłe
słowa twórców państw i systemów.” W tym miejscu
przywołuje Deklarację Niepodległości mówiąc, że
zaczyna się w klasyczny euklidesowy sposób: „Mamy te
prawdy za oczywiste (self-evident)”. I dodaje tu
przypis, który uczyniłbym stałym dopiskiem wszelkich
dyskusji rozważających odmienność języka religii i nauki:

W istocie, oryginalny szkic Deklaracji Niepodległości
Thomasa Jeffersona zaczynał się jeszcze rozleglejszym
stwierdzeniem: „Mamy te prawdy za święte
i niezaprzeczalne.” Uważa się, że wstawienie
słowa oczywiste, z jego naukowymi podtekstami, było
dziełem Benjamina Franklina. Ale, rzecz jasna, słowo
oczywiste nasuwa tyle samo wątpliwości jak i słowa
święte i niezaprzeczalne.

Gdzieś tam trzeba postawić te cztery słonie, na których
opiera się Ziemia...